Lực bất tòng tâm là thành ngữ gốc Hán, chỉ tình cảnh trong lòng rất muốn làm một việc nhưng sức lực hay khả năng lại không theo kịp ý muốn ấy. Hỏi “lực bất tòng tâm nghĩa là gì” thì đáp gọn nhất là: muốn mà làm không nổi. Người ta hay dùng câu này để nói về chính mình, giọng tiếc nuối hoặc khiêm nhường.
| Nghĩa ngắn | Sức không theo kịp lòng muốn; muốn làm nhưng không đủ sức, đủ khả năng |
| Gốc từ | Hán Việt 力不從心: lực (sức) – bất (không) – tòng (theo) – tâm (lòng) |
| Loại | Thành ngữ bốn chữ, thường làm vị ngữ hoặc đứng riêng như một lời than |
| Sắc thái | Tiếc nuối, bất lực; đôi khi là cách từ chối nhẹ nhàng |
Từ điển giảng lực bất tòng tâm ra sao?
Từ điển tiếng Việt giải thích thành ngữ này là khả năng không đủ để thực hiện điều mong muốn. Wiktionary tiếng Việt ghi cùng một ý và cho biết đây là cách đọc Hán Việt của bốn chữ 力不從心. Câu ví dụ quen thuộc nhất cũng đơn giản như vậy: đã cố gắng hết mức mà vẫn không làm được.
Trong đời thường, thành ngữ này hay rơi vào hai hoàn cảnh. Thứ nhất là sức khỏe, tuổi tác: ông bà muốn tự tay chăm vườn như hồi trẻ, nhưng lưng đã mỏi, chân đã yếu. Thứ hai là năng lực hay điều kiện: một người muốn giúp bạn mà không có đủ tiền, đủ thời gian hay đủ chuyên môn.
Điểm mấu chốt nằm ở chữ tâm. Phải có lòng muốn thật, đã bắt tay vào làm hoặc ít nhất đã tính đến, thì mới nói lực bất tòng tâm cho đúng. Chưa thử gì đã than câu ấy thì nghe giống viện cớ hơn là thật sự bất lực.
Bốn chữ 力不從心 và chuyện viên tướng già xin về
Tách từng chữ ra, nghĩa của thành ngữ hiện lên khá rõ:
- 力 (lực): sức, như trong sức lực, năng lực, lực sĩ.
- 不 (bất): không, như bất công, bất ổn.
- 從 (tòng, cũng đọc là tùng): theo, nghe theo, như tòng quân, phục tùng.
- 心 (tâm): lòng, ý muốn, như tâm tư, quyết tâm.
Ghép lại là “sức không chịu theo lòng”. Hình ảnh ấy dễ nhớ: lòng đã ra lệnh đi tiếp, nhưng đôi chân không bước theo.
Các từ điển thành ngữ Trung Quốc dẫn xuất xứ từ sách Hậu Hán thư, bộ sử chép về nhà Đông Hán. Câu chuyện thường được kể kèm là chuyện Ban Siêu, viên tướng trấn giữ vùng Tây Vực suốt nhiều năm; đến lúc tuổi già sức yếu, ông chỉ mong được về lại quê nhà. Tiếng Hán còn một câu cùng ý, dài hơn: 心有餘而力不足, đọc là tâm hữu dư nhi lực bất túc, nghĩa là lòng thì thừa mà sức thì thiếu. Thành ngữ bốn chữ gốc Hán trong tiếng Việt còn nhiều câu dùng hằng ngày, chẳng hạn lời khuyên đừng nóng vội của Khổng Tử.
Gần nghĩa, trái nghĩa và những chữ hay dùng lẫn
| Cách nói | Quan hệ với lực bất tòng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tâm hữu dư nhi lực bất túc | Gần như đồng nghĩa, trang trọng và ít dùng hơn | Thầy muốn kèm thêm cả lớp, nhưng tâm hữu dư nhi lực bất túc. |
| Quá sức, ngoài tầm tay, sức có hạn | Cách nói thuần Việt, cùng ý không đủ sức | Việc ấy quá sức một mình em. |
| Bất lực | Rộng hơn: chỉ việc không làm gì được, không nhất thiết nhấn vào lòng muốn | Đứng nhìn cơn mưa cuốn trôi luống rau mà bất lực. |
| Dư sức, thừa sức, làm được như ý | Trái nghĩa: sức theo kịp, thậm chí vượt lòng muốn | Bài này cậu dư sức làm trong mười phút. |
Hay gặp nhất là cảnh dùng lẫn với bất lực. Cả hai đều nói về việc không làm được, nhưng lực bất tòng tâm luôn ngầm báo rằng người nói đã muốn, đã cố. Vì thế nó mang chút tiếc nuối, còn bất lực có khi chỉ là một nhận xét trơn.
Thành ngữ này cũng không mâu thuẫn với chuyện bền chí. Người có ý chí vẫn có lúc chạm đến giới hạn của thân thể hay hoàn cảnh; thừa nhận giới hạn ấy là thật thà với mình chứ không phải bỏ cuộc. Ai đang ôn đề nghị luận về chủ đề này có thể đọc thêm bài giải nghĩa ý chí, nghị lực và chỗ khác nhau.
Đặt lực bất tòng tâm vào câu nói, câu văn
- Người cha nhắn con đi học xa: “Bố muốn lên thăm con mỗi tháng, nhưng dạo này đau khớp, lực bất tòng tâm.”
- Lời từ chối khéo ở chỗ làm: “Em rất muốn nhận thêm dự án, có điều tuần này lịch đã kín, đúng là lực bất tòng tâm.”
- Câu kể trong bài văn: “Ông lão gắng nhấc gánh nước lên vai, rồi lại đặt xuống. Ông biết mình đã lực bất tòng tâm.”
- Bình luận thể thao: “Cả đội chạy đến phút cuối, nhưng thể lực cạn kiệt, lực bất tòng tâm trước đối thủ trẻ hơn.”
Trong câu, thành ngữ thường đứng cuối như một lời kết, hoặc đi sau các chữ “đúng là”, “đành”, “thật là”. Viết văn nghị luận, có thể dùng nó để nói về giới hạn của con người, rồi chuyển sang ý vượt qua giới hạn hoặc biết lượng sức mình.
Còn băn khoăn gì về lực bất tòng tâm?
Lực bất tòng tâm tiếng Anh là gì?
Câu thường được dùng tương đương là the spirit is willing but the flesh is weak, nghĩa là tinh thần thì muốn mà thân xác lại yếu. Trong lời nói hằng ngày, người ta cũng có thể nói gọn it’s beyond my ability hoặc I wish I could, but I can’t.
Lực bất tòng tâm là thành ngữ hay tục ngữ?
Là thành ngữ. Nó là một cụm từ cố định gọi tên một tình cảnh, chưa phải một câu trọn vẹn đúc kết kinh nghiệm như tục ngữ. Muốn rõ ranh giới giữa hai loại, xem bài thành ngữ khác tục ngữ ở điểm nào.
Tâm hữu dư nhi lực bất túc nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là lòng thì có thừa, còn sức thì không đủ. Ý gần như trùng với lực bất tòng tâm, chỉ khác là dài và trang trọng hơn, nên thường gặp trong văn viết hoặc khi người nói muốn nhấn giọng.
Viết lực bất tòng tâm hay lực bất tùng tâm?
Chữ 從 có hai cách đọc là tòng và tùng, nhưng thành ngữ này đã quen viết là lực bất tòng tâm. Từ điển tiếng Việt và phần lớn sách báo đều dùng dạng này.
Nói lực bất tòng tâm có phải là đang đổ lỗi?
Không, nếu người nói đã thật sự cố gắng. Thành ngữ chỉ trở thành cái cớ khi người ta dùng nó để né một việc mình chưa hề thử làm.