Lập dị là tính từ chỉ lối sống, cách cư xử cố ý làm ra vẻ khác người để được chú ý. Một người lập dị có thể ăn mặc, nói năng hay sinh hoạt kỳ quặc so với xung quanh, và điểm mấu chốt nằm ở chữ “cố ý”. Vì thế lập dị thường mang ý chê, khác với cá tính hay sự khác biệt tự nhiên của mỗi người.
| Nghĩa ngắn | Cố tỏ ra khác người để gây chú ý |
| Chữ Hán | 立異: lập (dựng lên) + dị (khác, lạ) |
| Loại từ | Tính từ; “người lập dị”, “lối sống lập dị” |
| Sắc thái | Chê nhẹ đến vừa; đôi khi dùng đùa |
Lập dị: dựng lên cái khác người
Hai chữ Hán của lập dị nói khá rõ bản chất của nó. Lập (立) là đứng, dựng lên, như trong thành lập, tự lập. Dị (異) là khác, lạ, như trong dị biệt, kỳ dị, dị thường. Ghép lại thành “dựng lên một cái khác”. Không phải tự nhiên mà khác, mà là cất công tạo ra sự khác.
Tiếng Hán có thành ngữ tiêu tân lập dị (標新立異): nêu ra cái mới, dựng lên cái khác để tỏ mình không giống ai. Từ điển Hán ngữ giải thích cụm này là đưa ra những chủ trương mới lạ nhằm chứng tỏ mình khác số đông, và người dùng thường ngầm ý phê phán. Chữ lập dị trong tiếng Việt mang theo đúng phần ý ấy.
Thế nào thì bị gọi là lập dị?
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, lập dị là cố tình tỏ ra khác người nhằm thu hút sự chú ý của người khác; các ví dụ đi kèm là “lối sống lập dị”, “tư tưởng lập dị”, “tính cách lập dị”. Như vậy từ này có thể gắn với vẻ ngoài, cách nghĩ hay cả lối sống.
Trong đời thường, người ta hay gọi lập dị khi thấy:
- Trang phục khác hẳn hoàn cảnh, chẳng hạn mặc đồ dự tiệc đến buổi lao động của lớp chỉ để được chụp ảnh.
- Cố nói ngược số đông dù không có lý lẽ, cốt để được nhắc tới.
- Sinh hoạt khác thường rồi khoe ra cho mọi người biết mình khác thường.
Cũng phải nói thẳng: nhiều khi chữ lập dị bị dùng oan. Một bạn thích đọc sách một mình giờ ra chơi, một người không theo trào lưu ăn mặc đang thịnh, chưa chắc đã muốn ai chú ý. Họ chỉ sống theo ý mình. Gán cho họ chữ lập dị là bỏ qua đúng cái điều kiện “cố ý” mà từ điển đặt ra.
Khác biệt có ý nghĩa và khác biệt để gây chú ý
Học sinh lớp 6 (Kết nối tri thức) gặp chuyện này qua văn bản nghị luận Hai loại khác biệt của Giong-mi Mun. Thầy giáo giao một bài tập: trong một ngày, mỗi người hãy làm cho mình khác biệt, miễn không hại ai. Hôm ấy nhiều bạn mặc đồ ngủ đến trường, để tóc lạ, hát hò ầm ĩ ngoài hành lang. Riêng cậu bạn J vẫn ăn mặc như mọi ngày, nhưng suốt buổi phát biểu lễ phép, nghiêm túc, cuối giờ lên bắt tay cảm ơn thầy. Cuối ngày, người cả lớp nể là J. Phân tích đầy đủ có ở bài soạn bài Hai loại khác biệt.
Câu chuyện gần như là một định nghĩa sống cho chữ lập dị. Những trò ăn mặc kỳ quặc kia là khác biệt để được nhìn thấy; cách J chọn là khác biệt có giá trị. Viết bài nghị luận về chủ đề “sống khác biệt” hay “sống là chính mình”, có thể đi theo ba ý: khác biệt là quyền của mỗi người; khác biệt chỉ đáng quý khi xuất phát từ con người thật và không làm phiền ai; còn cố tạo ra cái lạ chỉ để nổi bật thì nhanh chán, dễ bị cười. Nét riêng thật sự, cái mà người ta gọi là cá tính khác tính cách ở chỗ nào, thường không cần ai vỗ tay.
Lập dị đứng đâu giữa cá tính, kỳ quặc và quái dị?
| Từ | Có cố ý không | Sắc thái |
|---|---|---|
| Lập dị | Có, làm khác để gây chú ý | Chê nhẹ đến vừa |
| Cá tính | Không nhất thiết; là nét riêng tự nhiên | Trung tính hoặc khen |
| Kỳ quặc | Không bàn tới ý định, chỉ thấy lạ | Hơi chê, có khi chỉ là ngạc nhiên |
| Quái dị | Không bàn tới ý định | Nặng hơn, gây cảm giác khó chịu |
| Bình thường, giản dị (trái nghĩa) | Không phô trương | Trung tính hoặc khen |
Gần nghĩa với lập dị còn có khác người, khác đời, làm màu (khẩu ngữ mới). Tiếng Anh thường dịch lập dị là eccentric, nhưng chữ này nhiều khi trung tính, có lúc còn hơi trìu mến, nên khi dịch ngược phải xem ngữ cảnh. Một mẹo nhỏ để dùng cho đúng: nếu bỏ người xem đi mà người kia vẫn làm y như thế, thì đó không phải lập dị.
Lập dị trong mắt người khác và trong mắt chính mình
Người lập dị là người như thế nào?
Là người cố ý sống, ăn mặc hoặc nói năng khác hẳn mọi người để được chú ý. Họ thường quan tâm tới phản ứng của người xem hơn là tới bản thân việc mình làm.
Lập dị là tốt hay xấu?
Từ này mang ý chê, vì phần cố tình gây chú ý thường bị xem là thiếu chân thật. Nhưng hành vi bị gọi là lập dị chưa hẳn đã xấu; có nhiều người bị gọi oan chỉ vì sở thích khác số đông.
Lập dị tiếng Anh là gì?
Hay dịch là eccentric; muốn nhấn ý cố tình gây chú ý thì có thể nói attention-seeking. Người nói tiếng Anh dùng eccentric cả khi khen một ai đó độc đáo, nên đây không phải bản dịch khít hoàn toàn.
Lập dị và cá tính khác nhau thế nào?
Cá tính là nét riêng tự nhiên của một người, có hay không có ai nhìn thì vẫn vậy. Lập dị là sự khác được dựng lên để người khác nhìn.