Lăng trì xử tử là cách nói chỉ việc xử chết một tội nhân bằng hình phạt lăng trì, loại tử hình nặng nhất trong luật phong kiến Trung Quốc và Việt Nam, cố ý kéo dài cái chết để trừng trị và răn đe. Dân gian gọi hình phạt này là tùng xẻo. Ai tìm “lăng trì là gì” hay “xử lăng trì là gì” cũng đang hỏi về cùng một khái niệm lịch sử, nay đã bị bãi bỏ.
| Nghĩa | Hình phạt tử hình kéo dài cái chết, thời phong kiến; đồng nghĩa tùng xẻo |
| Gốc từ | Hán Việt 凌遲: lăng (lấn lên) + trì (chậm) |
| Loại từ | Danh từ, động từ (“xử lăng trì”, “bị lăng trì”) |
| Thời gian tồn tại | Trung Quốc khoảng thế kỷ X đến năm 1905; Việt Nam dưới các triều phong kiến |
Lăng trì xử tử nghĩa là gì?
Cụm từ này gồm hai phần ghép theo trật tự Hán văn. Xử tử là thi hành án chết. Lăng trì cho biết xử theo cách nào. Đặt cạnh nhau, “lăng trì xử tử” nghĩa là xử tử bằng hình phạt lăng trì, giống lối nói “trảm quyết” (chém ngay) hay “giảo giam hậu” (án thắt cổ, giam chờ xét lại) trong sử sách.
Hai chữ Hán đáng để ý. Chữ lăng (凌) có nghĩa là lên cao, vượt lên, lấn tới; chữ trì (遲) nghĩa là chậm chạp, muộn. Ghép lại là “lấn dần một cách chậm chạp”. Chính cái ý chậm ấy làm nên tính chất của hình phạt: bản án không nhằm kết liễu nhanh, mà cố tình kéo dài để tội nhân chịu đau đớn và để đám đông chứng kiến mà sợ.
Từ điển tiếng Việt xếp lăng trì là hình phạt dã man thời phong kiến và ghi đồng nghĩa là tùng xẻo, với những cách dùng như “xử lăng trì”, “tử tội bị đem ra lăng trì”. Ngoài đời, từ này hầu như chỉ còn gặp khi đọc sử hoặc truyện lịch sử.
Lăng trì khác trảm, giảo và tru di ra sao?
Muốn hiểu vì sao lăng trì bị coi là nặng nhất, cần đặt nó cạnh các mức án chết khác trong bộ Hoàng Việt luật lệ (luật Gia Long, ban hành năm 1815).
| Tên gọi | Là gì | Vị trí trong luật |
|---|---|---|
| Giảo | Xử chết mà giữ nguyên thân thể, như thắt cổ | Bậc tử hình chính, nhẹ hơn trảm |
| Trảm | Chém đầu | Bậc tử hình chính, nặng hơn giảo vì thân thể không còn toàn vẹn |
| Lăng trì (tùng xẻo) | Xử chết dần, kéo dài nỗi đau | Thuộc nhóm “nhuận hình”, hình phạt gia tăng, chỉ dùng cho trọng tội |
| Tru di tam tộc, cửu tộc | Giết cả họ hàng người phạm tội | Kiểu án liên đới, không phải một cách hành hình |
Thứ bậc này phản ánh một quan niệm xưa: thân thể do cha mẹ sinh ra, chết mà giữ được toàn thây là còn chút nhân nhượng. Lăng trì đi ngược hẳn quan niệm ấy, nên nó được dành cho những tội bị xem là đại nghịch với vua và đại bất hiếu với cha mẹ, chẳng hạn mưu phản hoặc giết cha mẹ. Kiểu án giết cả dòng họ được giải thích riêng ở bài án tru di cửu tộc thời phong kiến.
Hình phạt ấy xuất hiện và mất đi khi nào?
Các nghiên cứu lịch sử cho rằng lăng trì xuất hiện ở Trung Quốc vào khoảng thời Ngũ Đại, và được ghi vào luật hình từ thời nhà Liêu, rồi tồn tại qua nhiều triều đại đến nhà Thanh. Năm 1905, trong đợt sửa luật cuối đời Thanh, hình phạt này chính thức bị bãi bỏ.
Ở Việt Nam, luật Gia Long phần lớn dựa theo luật nhà Thanh nên cũng giữ lăng trì trong nhóm nhuận hình. Theo lời chú của chính bộ luật, vì đã bỏ hình phạt cắt bỏ tay chân cùng án tru di tam tộc, nên cần giữ lăng trì để trị những tội nặng nhất. Từ “tùng xẻo” vì thế đi vào tiếng Việt, đến nay vẫn còn trong lời nói khi người ta muốn nhấn mạnh một sự trừng phạt quá tàn nhẫn.
Lăng trì nay chỉ còn là một khái niệm lịch sử. Việc nó bị xóa khỏi luật, cùng với nhiều nhục hình khác, gắn với sự thay đổi trong cách con người nhìn nhận hình phạt: trừng trị không đồng nghĩa với hành hạ. Ý tưởng ấy gần với chữ nhân đạo, lòng thương người.
Khi gặp cụm này trong truyện lịch sử hay phim cổ trang, chỉ cần hiểu đây là án chết nặng nhất của luật xưa; chi tiết hành hình không phải điều cần ghi nhớ để hiểu đúng nghĩa từ.
Tra nhanh về án lăng trì
Xử lăng trì là gì?
Là thi hành án tử hình bằng lăng trì, đồng nghĩa với “lăng trì xử tử”. Trong câu, có thể nói “tên phản tặc bị xử lăng trì” hoặc “bị đem ra lăng trì”.
Tùng xẻo và lăng trì có phải là một không?
Phải. Lăng trì là tên Hán Việt dùng trong luật và sử sách; tùng xẻo là cách gọi nôm na của người Việt cho cùng hình phạt đó.
Lăng trì tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh thường giữ phiên âm lingchi, hoặc dịch là slow slicing, death by a thousand cuts. Cách dịch sau phổ biến nhưng chỉ là lối nói hình ảnh.
Hình phạt lăng trì còn được áp dụng không?
Không. Trung Quốc bãi bỏ năm 1905, còn ở Việt Nam, luật hình sự hiện hành không có hình phạt này; nó chỉ còn xuất hiện trong sách sử, văn học và phim ảnh.