Lăng loàn là hỗn xược với người trên, coi thường khuôn phép, bất chấp cả đạo lí trong nhà. Đây là một lời chê rất nặng, và theo từ điển thường nhắm vào phụ nữ trong quan hệ gia đình: nàng dâu cãi mẹ chồng, người vợ bị cho là không giữ nề nếp. Hiểu lăng loàn nghĩa là gì cũng cần hiểu vì sao chữ này nghe gay gắt hơn “hỗn” rất nhiều.
| Nghĩa ngắn | Hỗn xược, xúc phạm người trên, không chịu khuôn phép, bất chấp luân lí |
| Loại từ | Thường dùng như tính từ (có từ điển xếp là động từ): ăn nói lăng loàn, thói lăng loàn |
| Sắc thái | Chê nặng, mang tính kết tội; hay dùng trong lời mắng, ít dùng trong văn trang trọng |
| Thường nói về | Phụ nữ trong gia đình: con dâu, người vợ |
Lăng loàn là kiểu hỗn hào nào?
Đặt cạnh các từ chỉ thái độ hỗn, lăng loàn đứng ở nấc cao nhất. Từ điển của Viện Ngôn ngữ học mô tả đó là hành vi hỗn xược, xúc phạm người trên, không chịu phục tùng khuôn phép, đến mức bất chấp đạo đức. Bản từ điển mở của Hồ Ngọc Đức chỉ giữ vế đầu, tức hỗn với bề trên và không chịu khuôn phép, đồng thời xếp nó là động từ. Một từ điển cũ khác lại thêm chữ “phóng đãng”.
Gom lại, chữ này có hai lớp:
- Lớp hỗn hào: cãi lại, nói lời xúc phạm bề trên, không coi ai ra gì. Ví dụ: Con dâu mới về đã ăn nói lăng loàn với mẹ chồng, họ hàng ai cũng ngán.
- Lớp coi thường luân lí: lối sống bị xem là buông thả, bỏ ngoài tai lề thói gia đình. Ví dụ: Trong lời bà nội, mọi người đàn bà bỏ chồng đều là kẻ lăng loàn.
Chính lớp nghĩa thứ hai khiến từ này nặng. Gọi ai đó là hỗn thì mới chê cách cư xử; gọi là lăng loàn thì gần như phán xét cả nhân cách lẫn đời tư.
Lăng loàn đứng đâu giữa hỗn láo, đanh đá, lẳng lơ?
| Từ | Trọng tâm | Mức độ |
|---|---|---|
| Hỗn, hỗn láo | Vô lễ trong lời nói, cử chỉ với người trên | Chê vừa đến nặng |
| Hỗn xược, xấc xược | Hỗn có chủ ý, coi thường người đối diện | Nặng |
| Đanh đá | Ăn nói sắc, chua, không chịu nhường ai | Chê nhẹ hơn, có khi chỉ là tính khí |
| Lẳng lơ | Điệu bộ, ánh mắt thiếu đứng đắn, hay đưa tình | Chê về tác phong, không phải về sự hỗn |
| Lăng loàn | Hỗn với bề trên và bất chấp lề thói, đạo lí | Rất nặng, mang tính kết tội |
Ba cặp hay bị trộn với nhau. Người chua ngoa, đanh đá ngoài chợ chưa chắc đã vô lễ với cha mẹ. Còn lẳng lơ chỉ nói về dáng điệu, xem thêm bài chữ lẳng lơ và chuyện Thị Mầu. Nghe na ná nhưng lăng nhăng lại là chuyện khác hẳn: linh tinh, không đâu vào đâu, hoặc trăng hoa.
Trái nghĩa với lăng loàn là những chữ khen nết người: lễ phép, nết na, hiền thục, đoan trang, biết trên biết dưới.
Vì sao chữ này gần như chỉ dành cho phụ nữ?
Cả ba từ điển đều ghi chú “thường nói về phụ nữ”. Một cậu con trai cãi cha thì bị gọi là hỗn, là ngỗ nghịch; một nàng dâu cãi mẹ chồng thì dễ bị gán ngay chữ lăng loàn. Cùng một hành vi, nhãn dán khác nhau theo giới. Đó là dấu vết của nếp nghĩ cũ, khi người phụ nữ được đo bằng chuẩn “tam tòng, tứ đức” và mọi phản kháng đều có thể bị gọi là trái đạo.
Đây là một ý hay cho đề nghị luận về ngôn ngữ và bình đẳng: từ ngữ không đứng yên, nó mang theo cách một thời nhìn người. Có thể triển khai ba ý:
- Lời nói phản ánh những định kiến về vai trò nam nữ còn sót lại trong gia đình.
- Phê phán sự vô lễ là đúng, nhưng thước đo phải như nhau cho cả nam và nữ.
- Gán chữ nặng cho người thật, nhất là trên mạng, có thể thành xúc phạm danh dự.
Khi viết truyện, để một bà mẹ chồng khó tính rít lên “Đồ lăng loàn!” là hợp vai. Nhưng ở lời người kể, câu “cô ta lăng loàn” đã là một lời phán xét; muốn khách quan thì tả việc cô ấy làm và để người đọc tự đánh giá.
Lăng loàn trong lời mắng của mẹ chồng và trên mạng
Người vợ lăng loàn là người như thế nào?
Theo cách dùng cũ, đó là người vợ bị cho là hỗn với chồng, với nhà chồng và không giữ nề nếp gia đình. Đây là lời chê từ phía người nói, không phải một nhận định khách quan; nhiều trường hợp chỉ vì người phụ nữ dám nói lại.
Thói lăng loàn khác hỗn láo ở chỗ nào?
Hỗn láo dừng ở lời nói, cử chỉ thiếu lễ độ. Thói lăng loàn đi xa hơn: coi thường cả khuôn phép, đạo lí trong nhà. Vì thế chữ sau nặng hơn hẳn và ít khi dùng để chê trẻ con.
Nói ai đó lăng loàn có bị coi là xúc phạm không?
Có. Đây là lời kết tội về nhân cách, gần với chửi mắng. Bình luận gán chữ này cho một người cụ thể trên mạng xã hội có thể khiến người ấy bị tổn thương và làm người viết vướng rắc rối.
Lăng loàn tiếng Anh dịch thế nào?
Không có một từ tương đương trọn vẹn. Nét hỗn với người trên có thể dịch là insolent hoặc impudent; khi cần giữ sắc thái chê lối sống thì người dịch thường phải diễn giải thêm theo ngữ cảnh.