Khuê Văn Các là gác lầu vuông hai tầng nằm trong khu di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội, dựng năm 1805 dưới triều Nguyễn. Tên chữ Hán là 奎文閣, tạm hiểu là “gác văn chương của sao Khuê”. Hình ảnh gác với bốn ô cửa tròn đã được chọn làm biểu tượng của Thủ đô, nên ai từng đi qua Văn Miếu hẳn đều nhớ dáng gác này.
| Nghĩa tên gọi | Gác (các 閣) tôn vinh vẻ đẹp văn chương (văn 文) của sao Khuê (奎) |
| Vị trí | Trong khu Văn Miếu – Quốc Tử Giám, phố Quốc Tử Giám, Hà Nội |
| Năm xây | 1805, đời vua Gia Long; Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành cho dựng |
| Đặc điểm dễ nhận | Gác vuông, tám mái, bốn mặt có bốn cửa sổ tròn |
| Vai trò | Hình ảnh biểu tượng của Thủ đô Hà Nội |
Tên Khuê Văn Các từ đâu mà có?
Ba chữ trong tên gác, mỗi chữ một lớp nghĩa.
- Khuê 奎 là tên một chòm sao trong hệ hai mươi tám chòm sao (nhị thập bát tú) của thiên văn phương Đông. Nhà nho coi sao Khuê là sao chủ về văn chương, học vấn, khoa cử.
- Văn 文 là văn chương, cũng là cái đẹp có trật tự, có văn vẻ.
- Các 閣 là gác, lầu nhỏ có tầng trên, chữ có trong lâu các, đài các.
Ghép lại, Khuê Văn Các là gác dựng lên để tôn vinh văn chương, đặt ở nơi thờ Khổng Tử và đào tạo người học. Tên gác không phải sáng tạo riêng của Hà Nội: ở Khổng miếu Khúc Phụ (Sơn Đông, Trung Quốc) cũng có một Khuê Văn Các, nhưng là lầu chứa sách ba tầng, kiểu dáng và quy mô khác hẳn. Người Việt mượn cái tên quen của Nho học, còn dáng gác thì làm theo cách riêng.
Gác nhỏ giữa sân Văn Miếu
Khu Văn Miếu chia làm năm lớp sân nối nhau từ cổng ngoài vào điện thờ. Khuê Văn Các đứng ở cuối sân thứ hai, sau cổng Đại Trung, như một cái cổng có gác ngăn giữa khu vườn phía ngoài và khu giếng, bia phía trong. Gác do Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành cho xây vào năm 1805, khi kinh đô đã chuyển vào Huế và Thăng Long trở thành trấn thành phía bắc.
Công trình không lớn. Gác đứng trên nền gạch vuông vức. Tầng dưới là bốn trụ vuông đỡ lấy tầng trên bằng gỗ sơn son. Mỗi mặt tầng trên trổ một ô cửa sổ tròn, các thanh gỗ chạy từ tâm tỏa ra như những tia sáng, gợi hình ngôi sao Khuê. Mái chia hai cấp, bốn mái trên và bốn mái dưới, thành tám mái. Phía sau gác là giếng Thiên Quang hình vuông. Các tài liệu giới thiệu di tích hay nhắc cách đọc biểu tượng: cửa tròn tượng trời, giếng vuông tượng đất, trời đất giao hòa.
Theo các bài giới thiệu của khu di tích, gác từng là chỗ các nho sĩ đọc và bình những bài văn hay. Sau giếng Thiên Quang là hai dãy bia tiến sĩ, nơi khắc tên người đỗ đại khoa, trong đó có tấm bia mang câu Hiền tài là nguyên khí của quốc gia mà học sinh lớp 10 được học. Một gác văn đứng trước hàng bia tiến sĩ, cách sắp đặt ấy tự nó đã nói lên sự trọng chữ.
Luật Thủ đô năm 2012 ghi hình ảnh Khuê Văn Các tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám là biểu tượng của Thủ đô Hà Nội. Vì thế dáng gác xuất hiện trên huy hiệu, ấn phẩm, quà lưu niệm của thành phố. Đây cũng là một ví dụ dễ nhớ khi học về di sản văn hóa vật thể và phi vật thể.
Khuê Văn Các có phải là Văn Miếu?
Không. Nhiều người gọi lẫn vì gác quá nổi bật, nhưng Khuê Văn Các chỉ là một công trình trong cả quần thể. Bảng dưới đặt các tên dễ lẫn cạnh nhau.
| Tên | Là gì | Thời điểm |
|---|---|---|
| Văn Miếu | Miếu thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết Nho học | Lập năm 1070, đời Lý Thánh Tông |
| Quốc Tử Giám | Trường học cao nhất của nhà nước phong kiến, đặt cạnh Văn Miếu | Lập năm 1076, đời Lý Nhân Tông |
| Khuê Văn Các | Gác vuông tám mái ở sân thứ hai, tôn vinh văn chương | Dựng năm 1805, triều Nguyễn |
| Bia tiến sĩ | Bia đá khắc tên người đỗ tiến sĩ, đặt trên lưng rùa | Dựng dần từ thời Lê sơ đến thế kỷ XVIII |
Một cặp dễ lẫn nữa là Khuê Văn Các với khuê các. Khuê các 閨閣 dùng chữ khuê 閨 nghĩa là buồng phụ nữ, nên “tiểu thư khuê các” chỉ cô gái con nhà quyền quý ở trong khuê phòng. Hai chữ khuê viết khác, nghĩa khác; khuê các chẳng dính dáng gì tới ngôi sao văn chương của gác Văn Miếu.
Quốc Tử Giám còn gắn với hình ảnh người thầy Chu Văn An từng dạy ở Quốc Tử Giám đời Trần, câu chuyện được kể trong bài tôn sư trọng đạo và tấm gương Chu Văn An.
Gác sao Khuê trong mắt khách tham quan
Khuê Văn Các ở đâu?
Gác nằm trong khu di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở trung tâm Hà Nội. Đi qua cổng Văn Miếu Môn, rồi cổng Đại Trung là tới gác, ngay trước giếng Thiên Quang.
Khuê Văn Các có ý nghĩa gì?
Tên gác nghĩa là gác văn chương của sao Khuê, ngôi sao người xưa gắn với học vấn, chữ nghĩa. Công trình thể hiện truyền thống trọng học, trọng hiền tài của người Việt, và hiện là biểu tượng của Thủ đô.
Khuê Văn Các có mấy tầng, mấy mái?
Gác có hai tầng: tầng dưới là bốn trụ vuông, tầng trên làm bằng gỗ. Mái chia làm hai cấp, mỗi cấp bốn mái, cộng lại là tám mái.
Khuê Văn Các do ai xây?
Gác do Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành cho dựng vào năm 1805, khi vua Gia Long đang trị vì, muộn hơn Văn Miếu hơn bảy trăm năm.