Không gian, thời gian nghệ thuật là nơi chốn và thời gian mà nhà văn dựng nên trong tác phẩm để nhân vật sống và câu chuyện diễn ra. Chúng không phải bản đồ hay tờ lịch thật, mà là “khung” đã được người viết chọn lọc, co giãn, nhuộm cảm xúc, nên qua đó ta đọc ra cách tác giả nhìn đời. Hỏi riêng “không gian nghệ thuật là gì” hay “thời gian nghệ thuật là gì” thì hai khái niệm luôn đi đôi với nhau.
| Nghĩa ngắn | Hình thức tồn tại của thế giới trong tác phẩm: ở đâu và lúc nào, theo cách nhà văn tổ chức |
| Thuộc | Thi pháp học, phần hình thức nghệ thuật của tác phẩm |
| Khác với thực tế | Có thể phóng to, thu nhỏ, đảo ngược, dồn nén, kéo dài |
| Dấu hiệu nhận biết | Từ chỉ nơi chốn, thời điểm, mùa, buổi; cảnh vật biến đổi theo tâm trạng |
| Hay gặp ở | Câu hỏi đọc hiểu truyện, thơ THCS và THPT; bài phân tích văn học |
Không gian, thời gian nghệ thuật từ đâu ra?
Chuyện nào cũng xảy ra ở một nơi, vào một lúc. Nhưng một cái chợ trong bài báo và một cái chợ trong truyện ngắn khác nhau ở chỗ: nhà báo cần cho người đọc biết chợ ở đâu, họp mấy giờ; nhà văn chọn những gì để người đọc thấy cái chợ ấy buồn hay vui, nghèo hay sung túc, mở ra hay khép lại. Không gian trong văn chương vì thế luôn mang dấu ấn chủ quan của người viết.
Các tài liệu lí luận, trong đó có Từ điển thuật ngữ văn học, nói rằng không gian nghệ thuật vừa cho thấy kết cấu bên trong của tác phẩm, vừa bộc lộ quan niệm về thế giới và độ sâu cảm nhận của tác giả, thậm chí của cả một giai đoạn văn học. Với thời gian, Wikipedia tiếng Việt diễn giải theo cùng tinh thần: thời gian nghệ thuật là một thứ quy ước chỉ tồn tại bên trong tác phẩm. Nó có thể quay về quá khứ, vượt tới tương lai, gói nhiều năm vào một câu hoặc kéo một khoảnh khắc thành cả trang dài, điều mà đồng hồ ngoài đời không làm được.
Vì cùng là “khung” của thế giới tác phẩm, hai phạm trù hay được phân tích chung. Chúng gắn chặt với hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm: nhân vật nào sống trong không gian ấy, thời gian ấy, thì mang dáng vẻ và số phận tương ứng.
Những kiểu không gian và thời gian thường gặp
Không có bảng phân loại nào là duy nhất, nhưng khi đọc tác phẩm trong chương trình phổ thông, mấy cặp sau đây dùng được nhiều nhất.
| Kiểu | Mô tả ngắn | Gợi ý ví dụ |
|---|---|---|
| Không gian hiện thực | Nơi chốn cụ thể, có thể hình dung như ngoài đời | phố huyện, xóm ngụ cư, căn nhà, con đường |
| Không gian tâm tưởng | Nơi chốn hiện ra trong hồi ức, giấc mơ, nỗi nhớ | quê nhà trong nỗi nhớ của người đi xa |
| Không gian mở / khép | Mênh mông, rộng ra hoặc bó hẹp, tù túng | trời nước bao la / căn phòng, cái lầu bị giam |
| Thời gian sự kiện | Trình tự việc xảy ra trong câu chuyện | từ chiều đến đêm, qua nhiều năm |
| Thời gian kể | Thứ tự và nhịp mà người kể sắp xếp lại | kể ngược, kể xen hồi tưởng, lướt nhanh hay dừng lâu |
| Thời gian tâm lí | Thời gian theo cảm nhận của nhân vật | một đêm chờ đợi dài như cả năm |
| Thời gian phiếm chỉ | Không xác định, xa xưa | “ngày xửa ngày xưa” trong truyện cổ tích |
Nhiều tác phẩm phối hợp nhiều kiểu. Một bài thơ hoài niệm có thể đứng ở hiện tại (thời gian kể) nhưng toàn bộ cảnh vật lại thuộc quá khứ (không gian tâm tưởng). Nhận ra sự lệch nhau ấy là chìa khóa để hiểu cảm xúc của bài.
Ba tác phẩm cho thấy không gian và thời gian “biết nói”
Phố huyện lúc chiều tàn trong Hai đứa trẻ
Truyện của Thạch Lam bắt đầu khi ngày sắp tàn và khép lại khi chuyến tàu đêm đã đi qua. Thời gian trôi từ chiều sang tối rồi khuya, và cùng với nó, không gian phố huyện thu hẹp dần, chỉ còn những đốm sáng nhỏ: ngọn đèn ở hàng nước, bếp lửa của gánh phở, cái chõng của hai chị em. Ánh sáng ít ỏi giữa bóng tối mênh mông chính là hình ảnh cuộc sống tù đọng của những người dân nghèo. Chuyến tàu chạy qua trong chốc lát mang theo một thế giới khác, sáng hơn, ồn hơn, rồi lại trả phố huyện về cái tối như cũ. Xem thêm phần soạn Hai đứa trẻ của Thạch Lam để đối chiếu từng đoạn.
Lầu Ngưng Bích: không gian mở mà như giam người
Bốn bề bát ngát xa trông,
Cát vàng cồn nọ, bụi hồng dặm kia.
Đứng trên lầu, Thúy Kiều nhìn ra bốn phía chỉ thấy cát và bụi đường xa tít. Không gian càng rộng, con người càng nhỏ và cô độc. Nguyễn Du không cần nói “nàng bị giam lỏng”; cái mênh mông không một bóng người đã nói thay. Thời gian ở đoạn này cũng là thời gian vòng lặp, sớm mây tối đèn cứ thế nối nhau, cho thấy những ngày chờ đợi không biết đến bao giờ.
“Ngày xửa ngày xưa” và thời gian của truyện cổ tích
Truyện cổ tích gần như không bao giờ cho biết năm nào, triều đại nào. Thời gian phiếm chỉ ấy đẩy câu chuyện ra xa đời thường, để người nghe chấp nhận phép màu, chấp nhận ông Bụt hiện lên hay cây khế có chim thần ăn quả. Đồng thời, thời gian trong cổ tích thường trôi một chiều theo chuỗi sự việc, ít khi quay ngược, rất khác lối kể đan xen hồi tưởng của truyện ngắn hiện đại.
Cách tìm không gian, thời gian trong một đoạn trích
- Gạch chân từ ngữ chỉ nơi chốn và thời điểm. “Chiều”, “đêm”, “mùa thu”, “sân”, “bến sông”, “bên kia đồi”… Đây là lớp dữ kiện đầu tiên.
- Xem chúng biến đổi thế nào. Không gian rộng ra hay hẹp lại? Thời gian trôi đều, dừng lại, hay quay về quá khứ?
- Đặt cạnh tâm trạng nhân vật. Cảnh tối dần thường đi với nỗi buồn lớn dần; một thoáng hồi tưởng thường mở ra điều nhân vật đang thiếu ở hiện tại.
- Khái quát ý nghĩa. Không gian, thời gian ấy giúp nhà văn nói điều gì về con người, về cuộc sống? Câu trả lời ở bước này mới là điểm số của bài phân tích.
Một mẹo nhỏ: thời gian nghệ thuật lộ rõ nhất ở chỗ người kể “phanh” lại. Khi một chi tiết vài giây được tả trong nhiều câu, đó là lúc tác giả muốn người đọc chú ý.
Thời gian trên đồng hồ khác thời gian trong truyện ra sao?
| Tiêu chí | Không gian, thời gian thực | Không gian, thời gian nghệ thuật |
|---|---|---|
| Tồn tại | Khách quan, ai cũng đo được như nhau | Do nhà văn tạo dựng, chỉ có trong tác phẩm |
| Thước đo | Mét, ki-lô-mét, giờ, ngày, năm | Cảm nhận, nhịp kể, sự lặp lại của sự việc |
| Chiều trôi | Một chiều, đều đặn | Có thể đảo, dồn nén, kéo dài, ngưng lại |
| Ý nghĩa | Trung tính | Mang thái độ, quan niệm, cảm xúc của tác giả |
| Ví dụ | Một buổi chiều có 3 tiếng đồng hồ | Một buổi chiều phố huyện chứa cả kiếp người mỏi mòn |
Điều này cũng giải thích vì sao không nên nhầm không gian nghệ thuật với bối cảnh trong bài tóm tắt. Bối cảnh chỉ trả lời “ở đâu, khi nào”; không gian, thời gian nghệ thuật trả lời thêm “vì sao lại là nơi ấy, lúc ấy”.
Bốn câu luyện tập về không gian, thời gian
Câu 1: Hai đứa trẻ mở đầu bằng câu “Chiều, chiều rồi.” và những âm thanh lúc ngày tàn. Cách mở đầu ấy cho biết gì về thời gian nghệ thuật của truyện?
Đáp án: Chữ “chiều” được nhắc lại liền nhau, cộng với tiếng trống thu không, tiếng ếch nhái ngoài đồng, làm thời gian như chậm hẳn lại. Ngay từ dòng đầu, truyện đặt người đọc vào khoảnh khắc ngày chuyển sang đêm, thời điểm gợi buồn và lắng, cũng là khung thời gian của cả câu chuyện.
Câu 2: Vì sao nói không gian ở đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích “mở mà như đóng”?
Đáp án: Vì cảnh nhìn ra bốn phía thì rộng (bát ngát, cát vàng, bụi hồng xa), nhưng không có người, không có lối thoát. Cái rộng ấy không đem lại tự do mà làm Kiều thêm lẻ loi, như đang bị giam giữa một vùng trống.
Câu 3: Một truyện bắt đầu bằng cảnh nhân vật già ngồi nhớ lại tuổi thơ, rồi kể chuyện thời thơ ấu. Truyện đã tổ chức thời gian theo kiểu nào?
Đáp án: Kể theo lối hồi tưởng: thời gian kể ở hiện tại, thời gian sự kiện ở quá khứ. Kiểu tổ chức này tạo khoảng cách để nhân vật nhìn lại, thường làm câu chuyện nhuốm màu tiếc nuối hoặc chiêm nghiệm.
Câu 4: Viết một câu văn có không gian thu hẹp dần để gợi nỗi cô đơn.
Đáp án tham khảo: “Con phố tắt đèn từng nhà một, rồi chỉ còn ngọn đèn bàn trong căn phòng nhỏ, và cuối cùng là cái bóng của tôi in trên tường.” Không gian đi từ phố, xuống căn phòng, tới cái bóng, nỗi cô đơn tăng theo từng bậc.
Bối cảnh, thời gian kể và vài chữ hay lẫn
Không gian nghệ thuật là gì, nói ngắn cho dễ nhớ?
Là nơi chốn trong tác phẩm, được nhà văn chọn và tổ chức để nói lên cảm xúc, tư tưởng. Một căn nhà trong truyện không chỉ là chỗ ở, mà có thể là hình ảnh của sự ấm áp hay sự tù túng.
Thời gian nghệ thuật là gì?
Là thời gian trong thế giới tác phẩm, do người viết sắp xếp: có thể đi xuôi, đi ngược, nhanh, chậm, dừng hẳn. Nó phản ánh cách nhân vật và tác giả cảm nhận sự trôi chảy của đời người.
Không gian và thời gian nghệ thuật có phải là bối cảnh không?
Bối cảnh là lớp thông tin cơ bản (ở đâu, khi nào). Không gian, thời gian nghệ thuật bao gồm bối cảnh nhưng rộng hơn, vì còn tính đến cách tổ chức và ý nghĩa mà chúng mang lại cho tác phẩm.
Thơ trữ tình có thời gian nghệ thuật không?
Có. Thơ thường không kể chuyện, nhưng vẫn có thời điểm (một chiều, một đêm thu), có sự chuyển từ hiện tại về quá khứ trong nỗi nhớ. Thời gian trong thơ gắn chặt với dòng cảm xúc của nhân vật trữ tình.
Khi viết bài phân tích, câu “tác giả đã xây dựng không gian, thời gian nghệ thuật đặc sắc” gần như không cho giám khảo thông tin gì. Hãy nói rõ: không gian ấy rộng hay hẹp, sáng hay tối, thời gian ấy trôi hay đứng, và nhờ thế nhân vật hiện lên ra sao.