Khôn lỏi là khôn vặt, chỉ chăm chăm kiếm cái lợi nhỏ cho riêng mình, nhiều khi bằng mẹo lách luật hay đẩy phần thiệt sang người khác. Đây là từ khẩu ngữ, gần như luôn mang ý chê. Hỏi “người khôn lỏi là người như thế nào” thì có thể hình dung kẻ chen hàng, trốn việc nặng nhưng lúc chia công lại đứng đầu.
| Nghĩa ngắn | Khôn vặt, ranh ma để giành lợi nhỏ cho bản thân |
| Loại từ | Tính từ, khẩu ngữ |
| Sắc thái | Chê trách, có khi kèm giọng mỉa |
| Gần nghĩa | Khôn vặt, ma lanh, láu cá, tinh ranh |
| Trái nghĩa | Thật thà, sòng phẳng, ngay thẳng |
Khôn lỏi nghĩa là gì theo từ điển và lời ăn tiếng nói?
Từ điển xếp khôn lỏi vào lớp từ khẩu ngữ, giảng là khôn vặt, chỉ biết tìm cách lợi cho mình. Câu ví dụ quen thuộc là lời mắng: chỉ được cái khôn lỏi! Người nói không khen trí khôn, mà chê cái khôn ấy nhỏ nhen.
Chữ lỏi đứng riêng trong khẩu ngữ có nghĩa là đứa trẻ ranh. Ghép vào sau chữ khôn, nó kéo cái khôn xuống thành thứ khôn ranh mãnh, vặt vãnh, không đáng trọng. Có ba nét để nhận ra:
- Lợi trước mắt: được một suất cơm, vài phút xếp hàng, một điểm cộng.
- Dựa vào mẹo: lách quy định, giả vờ không biết, lựa lúc người khác sơ ý.
- Người khác chịu thiệt: phần mình hơn thì phần ai đó hụt.
Thiếu nét thứ ba thì thường chưa gọi là khôn lỏi. Mua hàng lúc giảm giá là biết tính toán; nhặt hết mã giảm giá rồi bán lại cho bạn cùng lớp mới bắt đầu dính chữ này.
Khôn lỏi đặt cạnh khôn ngoan, láu cá và sòng phẳng
| Từ | Ý chính | Sắc thái |
|---|---|---|
| Khôn ngoan | Biết xét đoán, xử sự để tránh điều không hay | Khen |
| Khôn lỏi | Khôn vặt để giành lợi nhỏ, bất chấp người khác | Chê |
| Láu cá, ma lanh | Nhanh trí theo kiểu tinh quái, ranh mãnh | Chê nhẹ, có khi đùa |
| Ích kỷ | Chỉ nghĩ đến mình | Chê; nói về tính, không nhất thiết có mẹo |
| Sòng phẳng | Phần ai nấy hưởng, rõ ràng, không ăn gian | Khen |
Khôn lỏi và ích kỷ hay đi với nhau nhưng không trùng. Người ích kỷ có thể vụng về, chẳng có mẹo gì; người khôn lỏi thì luôn có mẹo. Cách viết chữ “kỷ” hay “kỉ” được bàn trong bài ích kỷ hay ích kỉ, viết thế nào cho chuẩn.
Gần với khôn lỏi còn có kiểu người ngoài mặt ngọt ngào mà trong bụng tính toán, mạng xã hội gọi là kiểu người niềm nở giả tạo trên mạng. Khác ở chỗ thảo mai nằm ở thái độ, còn khôn lỏi nằm ở hành động giành lợi.
Mẹo đem dùng cho việc chung, giúp việc xong nhanh mà chẳng ai thiệt, thì người ta gọi là thủ thuật chứ không ai chê khôn lỏi.
Ông bà ta chê cái khôn vặt thế nào?
Ca dao có hẳn một câu đặt khôn và thật cạnh nhau:
Khôn ngoan chẳng lọ thật thà,
Lường thưng tráo đấu chẳng qua đong đầy.
“Chẳng lọ” là cách nói cũ, nghĩa là chẳng bằng. Thưng và đấu là đồ đong thóc gạo ngày xưa. Kẻ lường thưng, tráo đấu là người buôn bán ăn gian bằng dụng cụ đong, đúng điển hình của khôn lỏi; câu ca dao bảo cái mẹo ấy rốt cuộc chẳng hơn gì người đong đầy, đong thật. Chữ “khôn ngoan” trong câu này chỉ cái khôn mưu mẹo, chứ không phải nghĩa khen như ngày nay.
Đời thường cũng đầy ví dụ. Cả nhóm chia việc làm báo cáo, cậu ấy nhận phần dễ nhất rồi đến lúc thuyết trình lại xin đứng đầu. Bạn bè gọi đó là khôn lỏi. Hay: Đi xe máy leo lên vỉa hè để vượt đèn đỏ là kiểu khôn lỏi trên đường phố.
Có kiểu khôn chỉ đem ra dùng với người nhà, ra ngoài lại vụng về, chịu thiệt; thành ngữ khôn nhà dại chợ nói đúng về hạng người ấy.
Gợi ý ý cho bài nghị luận “Đừng khôn lỏi”
Đề nghị luận về lối sống hay có câu hỏi kiểu “Suy nghĩ của em về thói khôn vặt”. Có thể triển khai ba ý:
- Hiểu đúng: khôn lỏi là dùng mẹo nhỏ để hơn người, khác hẳn sự khôn ngoan biết lo xa, biết nhường nhịn.
- Cái giá phải trả: lợi thì nhỏ và ngắn, còn mất lòng tin thì lâu. Người từng bị “chơi khôn” một lần sẽ dè chừng mãi.
- Thay bằng gì: sòng phẳng trong học tập, làm việc; muốn hơn người thì hơn bằng sức mình. Phần lập luận này nối rất tự nhiên với bài về đức tính ngay thẳng, không gian dối.
Vài câu hỏi quanh chữ khôn lỏi
Người khôn lỏi là người như thế nào?
Là người luôn tìm đường tắt để được phần hơn trong việc nhỏ: chen ngang, trốn việc khó, nhận công của người khác, đong thiếu cân. Họ thường được lợi lúc đầu nhưng mất dần sự tin cậy của những người xung quanh.
Khôn lỏi có phải là thông minh không?
Không hẳn. Khôn lỏi cần chút nhanh trí, nhưng chỉ dùng vào mẹo vặt có lợi cho riêng mình. Thông minh thật thường thấy được cái lợi lâu dài, trong đó có cả lòng tin của người khác.
Khôn lỏi trái nghĩa với từ gì?
Gần nhất là thật thà, sòng phẳng, ngay thẳng. Nếu xét theo trục khôn dại thì có thể đặt cạnh khôn ngoan để thấy hai kiểu khôn khác nhau.
Khôn lỏi tiếng Anh là gì?
Không có từ khớp hoàn toàn. Tùy câu có thể dịch là sly, crafty hoặc nói rõ hơn là cutting corners for personal gain.