Hôn quân là ông vua u mê, tối tăm, chỉ lo hưởng lạc mà bỏ mặc việc nước. Đây là từ Hán Việt, thuộc lớp từ cũ, gặp nhiều trong sử sách, truyện lịch sử và phim cổ trang. Hôn quân nghĩa là gì nếu đặt cạnh cụm quen “hôn quân bạo chúa”? Hôn quân là vua ngu muội, bạo chúa là vua tàn ác; hai hạng ấy hay bị nhắc chung. Trái nghĩa là minh quân.
| Nghĩa ngắn | Vua ngu muội, ham chơi, không biết lo việc nước |
| Gốc từ | Hán Việt 昏君: hôn (tối, mờ, u mê) + quân (vua) |
| Loại từ | Danh từ; từ cũ, sắc thái chê trách |
| Trái nghĩa | Minh quân, thánh quân |
昏君: hôn quân là vua trong bóng tối
Chữ hôn (昏) trong hôn quân chính là chữ hôn của hoàng hôn (黃昏), lúc mặt trời đã lặn, trời mờ mờ tối. Từ nghĩa “tối” ấy, chữ này chuyển sang nghĩa đầu óc tối tăm, hồ đồ, lẩm cẩm, rồi cả nghĩa mê man như trong hôn mê. Ông vua bị gọi là hôn quân, vì thế, là ông vua mà trí óc đã sập tối.
Có một chuyện chữ thú vị: các từ điển Hán Việt của Thiều Chửu và Trần Văn Chánh đều ghi 昏 ngày xưa còn được dùng như chữ 婚 (hôn trong hôn nhân), vì lễ cưới thời cổ đón dâu vào lúc chiều tối. Về sau người ta mới tách ra chữ 婚 có bộ nữ. Hai chữ hôn ấy cùng một gốc, nhưng trong tiếng Việt hôm nay thì hôn quân không dính gì tới chuyện cưới xin.
Chữ quân (君) là vua, người làm chủ một nước. Họ hàng của nó rất đông: quân vương, quân chủ, minh quân, quân tử, quân thần.
Vua thế nào thì bị gọi là hôn quân?
Từ điển giải nghĩa hôn quân bằng ba nét đi liền nhau: ngu muội, say đắm thú vui, không lo việc nước. Thiếu nét nào thì từ này cũng hụt đi. Một ông vua kém tài nhưng chăm chỉ, biết nghe lời can thì chưa đáng gọi là hôn quân. Một ông vua ham chơi mà triều đình vẫn có người giỏi lo liệu thì sử có chê, nhưng chưa chắc gọi là hôn quân. Chữ này thường dành cho kẻ để nước rơi vào loạn vì chính sự u mê của mình.
Dấu hiệu sử sách hay ghi:
- Bỏ bê triều chính, đắm chìm trong yến tiệc, săn bắn, xây cung điện tốn kém.
- Tin dùng kẻ xu nịnh, gạt bỏ hoặc trừng phạt người can gián thẳng thắn.
- Bắt dân đóng góp, đi phu nặng nề mà không màng dân khổ.
Ngoài chuyện vua chúa, ngày thường đôi khi người ta cũng gọi đùa một ông “sếp” mê muội, nghe toàn lời nịnh là “hôn quân”. Cách nói này mang giọng châm biếm, chỉ hợp lúc nói vui với nhau.
Lê Tương Dực và Cửu Trùng Đài trên trang kịch
Sử Việt có hai ông vua cuối thời Lê sơ thường bị đem ra làm ví dụ cho chữ hôn quân. Lê Uy Mục mê rượu, hiếu sát, bị đời gọi là “quỷ vương”. Người kế tiếp, Lê Tương Dực, lúc đầu có chỉnh đốn chút ít rồi cũng sa vào ăn chơi, xây cất xa hoa; theo sử ghi, sứ nhà Minh từng chê ông là “vua lợn”. Công trình nổi tiếng nhất của ông là Cửu Trùng Đài do Vũ Như Tô trông coi, làm mãi không xong, dân phu khổ sở.
Chính câu chuyện ấy đi vào vở kịch Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng. Học sinh lớp 11 đọc đoạn trích Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài của Nguyễn Huy Tưởng, nơi kinh thành nổi loạn, Lê Tương Dực bị giết và tòa đài bị đốt. Vở kịch kể về một hôn quân, nhưng nó đặt câu hỏi khó hơn về người nghệ sĩ muốn xây cái đẹp bằng tiền của và mồ hôi của dân, dưới tay một ông vua như thế.
Minh quân, bạo chúa, hôn quân đứng cạnh nhau
| Từ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hôn quân | Vua u mê, ham chơi, bỏ bê việc nước | Triều chính đổ nát dưới tay hôn quân |
| Bạo chúa | Kẻ cầm quyền tàn ác, dùng bạo lực với dân | Bạo chúa giết hại người can gián |
| Minh quân | Vua sáng suốt, biết người, thương dân | Đời minh quân, trong nước yên ổn |
| Gian thần, nịnh thần | Quan lại gian xảo, chuyên xu nịnh | Hôn quân thường đi cùng nịnh thần |
Hôn quân và bạo chúa khác nhau ở chỗ: một bên là lỗi của sự u mê, một bên là lỗi của sự tàn nhẫn. Thực tế nhiều ông vua mang cả hai, nên cụm “hôn quân bạo chúa” thành cách nói gộp. Trong triều xưa, khi vua còn nhỏ hoặc yếu, quyền bính hay rơi vào tay người khác; chuyện này gắn với chức nhiếp chính thay vua cầm quyền. Ở phía ngược lại, tính chuyên quyền của một người nắm quyền, dù không phải vua, thì tiếng Việt gọi bằng chữ độc đoán, gạt mọi ý kiến khác.
Ở thái cực ngược lại, sử sách và truyện cổ hay nói tới bậc chân mệnh thiên tử, ông vua được tin là nhận mệnh trời để cai trị thiên hạ.
Hôn quân trong sử, trong phim và lời ăn tiếng nói
Hôn quân bạo chúa là gì?
Là cách gọi gộp những kẻ cầm quyền vừa u mê vừa tàn ác. Hôn quân nghiêng về ngu muội, ham chơi; bạo chúa nghiêng về hà khắc, tàn sát. Cụm này thường dùng trong văn nghị luận lịch sử và lời bình phim cổ trang.
Minh quân là gì?
Minh quân (明君) là vua sáng suốt, biết dùng người tài, chăm lo cho dân. Đây là từ trái nghĩa trực tiếp với hôn quân: chữ minh là sáng, chữ hôn là tối.
Hôn quân có phải từ thô tục không?
Không. Đây là từ Hán Việt, sắc thái chê trách nhưng không tục. Có điều nó thuộc lớp từ cũ, gắn với chế độ quân chủ, nên đem gọi người thật thì dễ thành mỉa mai.
Hôn quân với hôn nhân có liên quan gì không?
Về chữ thì có họ hàng xa: 昏 trong hôn quân xưa từng được dùng thay cho 婚 trong hôn nhân, vì lễ cưới diễn ra lúc chiều tối. Về nghĩa thì không, hôn quân chỉ ông vua u mê, chẳng liên quan gì tới cưới xin.