Học thuật là tri thức khoa học có được nhờ học tập và nghiên cứu, nói một cách khái quát; rộng ra là cả hoạt động tìm tòi, trao đổi tri thức ấy trong trường học và giới nghiên cứu. Khi người ta nói “giá trị học thuật”, “môi trường học thuật” hay “văn phong học thuật”, chữ này luôn gắn với sự chặt chẽ, có căn cứ và có hệ thống.
| Nghĩa ngắn | Tri thức khoa học có hệ thống, có được do học tập, nghiên cứu |
| Gốc từ | Hán Việt 學術: học (học, nghiên cứu) + thuật (phương pháp, nghề) |
| Loại từ | Danh từ; hay đứng sau danh từ khác như một định ngữ |
| Tiếng Anh | academic (tính từ), scholarship, academia |
Học thuật theo Từ điển tiếng Việt
Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê xếp học thuật vào danh từ, giảng là tri thức khoa học có được do học tập, nghiên cứu, kèm lưu ý “nói khái quát”. Các ví dụ của từ điển đều là cụm ghép: giá trị học thuật, quan điểm học thuật, trao đổi những vấn đề về học thuật.
Chính vì đứng sau danh từ khác nên học thuật thường được cảm nhận như một tính từ. “Một cuộc tranh luận học thuật” là cuộc tranh luận về chuyên môn, dựa trên lý lẽ và tài liệu, chứ không phải cãi nhau về chuyện riêng. “Bài báo học thuật” là bài đăng trên tạp chí chuyên ngành, có trích dẫn, có phương pháp, được giới chuyên môn thẩm định.
Từ này cũng có nét nghĩa rộng chỉ cả một lĩnh vực hoạt động: giới học thuật, đời sống học thuật, tự do học thuật. Ở đây nó gần với chữ academia trong tiếng Anh, tức cộng đồng những người dạy và nghiên cứu ở đại học, viện nghiên cứu.
Chữ 學 và chữ 術 ghép lại
Học (學) quen thuộc: học hỏi, nghiên cứu, cũng là cái học, như trong học vấn, khoa học, văn học. Thuật (術) theo Thiều Chửu là nghề, tài riêng, và cũng là phương pháp, cách làm. Họ hàng của nó có kỹ thuật, nghệ thuật, chiến thuật, phẫu thuật.
Ghép lại, học thuật là cái học có phương pháp: không phải biết lõm bõm vài điều, mà biết theo một con đường có thể kiểm chứng và truyền lại. Từ điển Hán Việt cũng giải 學術 là chỉ chung việc học tập, nghiên cứu.
Học thuật, hàn lâm, học vấn: đặt cạnh nhau
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Học thuật | Tri thức và hoạt động nghiên cứu có hệ thống | Hội thảo học thuật, giá trị học thuật |
| Hàn lâm | Gốc là viện hàn lâm; khi dùng như tính từ thường hàm ý cao xa, nặng lý thuyết | Lối viết quá hàn lâm, khó hiểu |
| Học vấn | Vốn hiểu biết của một người nhờ học | Người có học vấn cao |
| Khoa học | Hệ thống tri thức về quy luật tự nhiên, xã hội, tư duy | Phương pháp khoa học |
| Thông tục, đại chúng | Cách nói đời thường, dễ hiểu với số đông (thường được đặt đối lại) | Bài viết phổ biến kiến thức cho đại chúng |
Học thuật trung tính, đôi khi là lời khen. Hàn lâm thì hay bị dùng với ý chê khi bài nói xa rời người nghe. Một bài có thể rất học thuật mà vẫn dễ đọc, nếu người viết chịu giải thích. Học thuật cũng khác tri thức hiểu theo nghĩa chung: tri thức là cái biết, còn học thuật nhấn vào con đường nghiên cứu để có cái biết ấy.
Thế nào là một bài viết mang tính học thuật?
Học sinh THPT đã bắt đầu gặp kiểu viết này qua bài báo cáo nghiên cứu, tiểu luận. Một văn bản được coi là có tính học thuật thường có:
- vấn đề được nêu rõ, phạm vi được khoanh lại;
- luận điểm dựa trên tài liệu, số liệu có nguồn, có trích dẫn;
- ngôn ngữ chính xác, khách quan, tránh từ cảm thán và tiếng lóng;
- bố cục chặt, có danh mục tài liệu tham khảo.
Đi kèm là chuyện liêm chính học thuật: trung thực trong học tập và nghiên cứu, không đạo văn, không bịa số liệu, ghi rõ ý nào của người khác. Các nghiên cứu trong nước về giáo dục đại học thường xếp việc chép mà không ghi nguồn, gian lận và bịa dữ liệu vào nhóm vi phạm phổ biến. Muốn tập viết đúng chuẩn từ sớm, có thể đọc phần hướng dẫn lập dàn ý báo cáo nghiên cứu ở lớp 10 hoặc bài phân biệt tiểu luận với luận văn.
Học thuật trong mấy câu hỏi ngắn
Học thuật tiếng Anh là gì?
Khi là tính từ, học thuật thường dịch là academic (academic writing: viết học thuật). Giới học thuật là academia; công trình học thuật có thể gọi là scholarship hoặc scholarly work.
Môi trường học thuật là gì?
Là nơi việc học và nghiên cứu được coi trọng: có thư viện, có thầy cô và bạn bè cùng trao đổi chuyên môn, được tự do đặt câu hỏi và phản biện, và có quy định rõ về trung thực trong học tập.
Văn phong học thuật khác văn phong báo chí thế nào?
Văn phong học thuật ưu tiên chính xác, có trích dẫn, chấp nhận câu dài và thuật ngữ. Báo chí ưu tiên nhanh, dễ hiểu, câu ngắn, hướng đến số đông. Một sự kiện có thể được viết theo cả hai cách với mục đích khác nhau.
Học thuật có phải là học giỏi lý thuyết?
Không hẳn. Học thuật bao gồm cả nghiên cứu thực nghiệm, khảo sát thực tế. Điều làm nên tính học thuật là phương pháp chặt chẽ và căn cứ rõ ràng, chứ không phải độ khó của lý thuyết.