Bạch Tuyết và bảy chú lùn là truyện cổ tích Đức do anh em Grimm ghi lại, mang số 53 trong bộ Truyện cổ tích cho trẻ em và gia đình. Bài viết kể lại sát bản tiếng Đức in năm 1857, giữ đủ ba lần mụ hoàng hậu tìm cách hại Bạch Tuyết, rồi phân tích ý nghĩa, nguồn gốc và những chỗ bản gốc khác với các bản phổ biến ngày nay.
Truyện Bạch Tuyết và bảy chú lùn
Thuở ấy đang giữa mùa đông, tuyết rơi từ trời xuống như những chiếc lông vũ. Một bà hoàng hậu ngồi may bên khung cửa sổ làm bằng gỗ mun đen. Đang may, bà ngước nhìn tuyết, kim đâm vào ngón tay, máu nhỏ ba giọt xuống nền tuyết. Màu đỏ trên tuyết trắng trông đẹp quá, bà nghĩ thầm: ước gì ta có được đứa con trắng như tuyết, đỏ như máu và đen như gỗ mun của khung cửa. Chẳng bao lâu, bà hạ sinh một bé gái trắng như tuyết, đỏ như máu, tóc đen như gỗ mun, vì thế cô được đặt tên là Bạch Tuyết. Nhưng đứa bé vừa chào đời thì hoàng hậu qua đời.
Hơn một năm sau, nhà vua lấy vợ khác. Bà là người đẹp nhưng kiêu căng, ngạo mạn, không chịu nổi việc có ai đẹp hơn mình. Bà sở hữu một chiếc gương kỳ diệu. Lần nào đứng soi trước gương, bà cũng hỏi:
Gương ơi gương treo trên tường,
trong khắp xứ này, ai là người đẹp nhất?
Gương đáp:
Thưa hoàng hậu, hoàng hậu đẹp nhất xứ này.
Thế là bà mãn nguyện, vì biết gương luôn nói thật.
Bạch Tuyết lớn dần, ngày càng xinh đẹp. Năm lên bảy tuổi, cô đẹp như ngày trời trong sáng, đẹp hơn cả hoàng hậu. Một lần hoàng hậu hỏi gương câu cũ, gương trả lời:
Thưa hoàng hậu, ở đây hoàng hậu đẹp nhất,
nhưng Bạch Tuyết còn đẹp hơn gấp nghìn lần.
Hoàng hậu giật mình, mặt mày tái xanh tái vàng vì ghen tức. Từ đó, hễ nhìn thấy Bạch Tuyết là lòng mụ như đảo lộn, mụ căm ghét cô bé đến thế. Lòng đố kỵ và kiêu ngạo cứ mọc cao như cỏ dại trong tim, khiến mụ ngày đêm chẳng lúc nào yên. Mụ sai gọi một người thợ săn tới, bảo:
– Đem con bé vào rừng, ta không muốn nhìn thấy nó nữa. Giết nó đi, mang phổi và gan nó về cho ta làm bằng chứng.
Người thợ săn vâng lệnh, dẫn cô bé vào rừng. Khi ông rút dao săn định đâm vào trái tim trong trắng của Bạch Tuyết, cô bé khóc và xin:
– Bác thợ săn ơi, xin bác tha cho cháu. Cháu sẽ chạy vào rừng hoang và không bao giờ trở về nữa.
Cô bé xinh xắn quá khiến người thợ săn động lòng thương:
– Thôi, chạy đi, con bé tội nghiệp.
Ông thầm nghĩ: đằng nào thú dữ cũng sớm ăn thịt nó thôi. Vậy mà lòng ông nhẹ hẳn, như vừa có tảng đá được nhấc khỏi ngực, bởi ông không phải tự tay giết cô. Vừa lúc ấy có một con lợn rừng non chạy qua, ông đâm chết nó, lấy phổi và gan đem về trình hoàng hậu làm tin. Người đầu bếp phải đem luộc với muối, và mụ đàn bà độc ác ăn hết, tưởng mình đã ăn phổi và gan của Bạch Tuyết.
Còn cô bé đáng thương thì trơ trọi một mình giữa khu rừng mênh mông, sợ đến mức nhìn chiếc lá nào trên cây cũng thấy run, chẳng biết tự cứu mình ra sao. Cô bắt đầu chạy, chạy qua đá nhọn, qua bụi gai; thú dữ nhảy qua bên cạnh nhưng không làm hại cô. Cô chạy mãi cho tới khi đôi chân không còn bước nổi, trời đã sắp tối. Cô thấy một căn nhà nhỏ, bèn bước vào cho đỡ mệt. Đồ đạc bên trong nhỏ xíu, nhưng xinh xắn, sạch sẽ không sao tả xiết. Có một chiếc bàn nhỏ trải khăn trắng, bày bảy cái đĩa nhỏ, đĩa nào cũng có thìa nhỏ, lại có bảy con dao nhỏ, bảy cái nĩa nhỏ và bảy chiếc cốc nhỏ. Dọc bức tường là bảy chiếc giường nhỏ xếp hàng, trải ga trắng như tuyết. Vừa đói vừa khát, Bạch Tuyết lấy ở mỗi đĩa một chút rau với bánh mì, uống ở mỗi cốc một giọt rượu, vì cô không muốn lấy hết phần của riêng ai. Rồi vì mệt quá, cô nằm thử lên một chiếc giường, nhưng chẳng chiếc nào vừa: chiếc thì dài quá, chiếc lại ngắn quá, mãi đến chiếc thứ bảy mới vừa. Cô nằm luôn ở đó, cầu nguyện rồi ngủ thiếp đi.
Khi trời đã tối hẳn, chủ nhân căn nhà trở về. Đó là bảy chú lùn làm nghề đào quặng trong núi. Bảy ngọn nến nhỏ được thắp lên. Nhà sáng ra, họ thấy có người đã vào đây, vì đồ đạc không còn ngăn nắp như lúc họ đi. Chú thứ nhất hỏi:
– Ai đã ngồi lên ghế nhỏ của tôi?
Chú thứ hai:
– Ai đã ăn ở đĩa nhỏ của tôi?
Chú thứ ba:
– Ai đã lấy bánh mì nhỏ của tôi?
Chú thứ tư:
– Ai đã ăn rau của tôi?
Chú thứ năm:
– Ai đã dùng nĩa nhỏ của tôi?
Chú thứ sáu:
– Ai đã cắt bằng dao nhỏ của tôi?
Chú thứ bảy:
– Ai đã uống ở cốc nhỏ của tôi?
Chú thứ nhất nhìn quanh, thấy giường mình có một chỗ lõm nhỏ, bèn hỏi:
– Ai đã giẫm lên giường của tôi thế này?
Mấy chú kia chạy lại, kêu lên:
– Giường tôi cũng có người nằm!
Riêng chú thứ bảy, khi nhìn vào giường mình, đã thấy Bạch Tuyết nằm ngủ ở đó. Chú gọi các bạn tới. Cả bọn chạy lại, kêu lên kinh ngạc, mang bảy ngọn nến tới soi.
– Trời ơi, trời ơi! – họ thốt lên. – Đứa bé này đẹp quá!
Họ mừng đến nỗi không nỡ đánh thức cô, cứ để cô ngủ yên trên chiếc giường nhỏ. Chú lùn thứ bảy thì ngủ nhờ với các bạn, mỗi người một giờ, cứ thế hết đêm.
Sáng ra, Bạch Tuyết thức dậy, thấy bảy chú lùn thì hoảng sợ. Nhưng họ rất thân thiện, hỏi:
– Cô tên là gì?
– Tôi tên là Bạch Tuyết.
– Làm sao cô vào được nhà chúng tôi?
Cô thuật lại việc mẹ kế muốn giết mình, người thợ săn đã tha mạng, và cô đã chạy suốt ngày cho đến khi tìm thấy căn nhà nhỏ của họ. Các chú lùn bảo:
– Nếu cô chịu lo việc nhà cho chúng tôi, nấu ăn, dọn giường, giặt giũ, khâu vá, đan len, giữ mọi thứ gọn gàng sạch sẽ, thì cô cứ ở lại đây, sẽ chẳng thiếu thứ gì.
– Vâng, tôi rất sẵn lòng, – Bạch Tuyết đáp, và ở lại với họ.
Cô chăm lo nhà cửa chu đáo. Buổi sáng các chú vào núi tìm quặng và vàng, tối về thì cơm nước đã sẵn. Ban ngày cô gái ở nhà một mình, nên các chú lùn tốt bụng dặn đi dặn lại:
– Coi chừng mụ dì ghẻ, thế nào mụ cũng sớm biết chỗ cô trốn. Tuyệt đối không mở cửa cho người lạ.
Về phần hoàng hậu, tin rằng mình đã ăn phổi và gan Bạch Tuyết, mụ chắc mẩm mình lại là người đẹp nhất, bèn đến trước gương hỏi:
Gương ơi gương treo trên tường,
trong khắp xứ này, ai là người đẹp nhất?
Gương đáp:
Thưa hoàng hậu, ở đây hoàng hậu đẹp nhất,
nhưng Bạch Tuyết bên kia núi,
ở nhà bảy chú lùn,
còn đẹp hơn gấp nghìn lần.
Mụ giật thót, vì biết chiếc gương chưa từng nói dối. Mụ hiểu người thợ săn đã lừa mình và Bạch Tuyết vẫn còn sống. Mụ lại nghĩ đi nghĩ lại cách giết cô, vì chừng nào chưa là người đẹp nhất xứ thì lòng ghen tị còn không để mụ yên. Nghĩ ra kế rồi, mụ bôi mặt, ăn mặc như một bà lão bán hàng rong, không ai nhận ra được. Trong lốt ấy, mụ băng qua bảy dãy núi, tìm tới căn nhà của bảy chú lùn, gõ cửa rao:
– Hàng đẹp đây, ai mua không!
Bạch Tuyết nhìn qua cửa sổ:
– Chào bác, bác bán gì thế?
– Hàng tốt, hàng đẹp, – mụ đáp, – dây buộc áo đủ màu đây.
Mụ lấy ra một sợi dây tết bằng lụa nhiều màu. Bạch Tuyết nghĩ: bà lão tử tế này thì cho vào được. Cô mở then cửa, mua sợi dây xinh xắn.
– Cháu ơi, – mụ già nói, – trông cháu kìa! Lại đây, để bà thắt dây áo cho cháu thật khéo.
Bạch Tuyết chẳng chút nghi ngờ, đứng trước mặt mụ, để mụ thắt dây áo mới. Nhưng mụ thắt nhanh và siết chặt đến nỗi Bạch Tuyết nghẹt thở, ngã lăn ra như chết.
– Thế là hết thời mày đẹp nhất nhé, – mụ nói rồi vội bỏ đi.
Không lâu sau, đến chiều tối, bảy chú lùn về nhà. Họ hoảng hốt biết bao khi thấy Bạch Tuyết thân yêu nằm dưới đất, không cựa quậy, như đã chết. Họ nâng cô lên, thấy dây áo siết chặt quá liền cắt đứt. Cô bắt đầu thở được chút ít, rồi dần dần tỉnh lại. Biết đầu đuôi sự việc, các chú lùn nói:
– Bà lão bán hàng ấy chẳng phải ai khác, chính là mụ hoàng hậu độc ác. Cô phải cẩn thận, lúc chúng tôi vắng nhà, đừng cho ai vào.
Còn mụ đàn bà độc ác về đến nhà liền đến trước gương hỏi câu cũ. Gương vẫn đáp như trước rằng Bạch Tuyết bên kia núi, ở nhà bảy chú lùn, còn đẹp hơn mụ gấp nghìn lần. Nghe thế, máu dồn cả lên tim, mụ sợ hãi vì biết Bạch Tuyết đã sống lại.
– Lần này, – mụ nói, – ta sẽ nghĩ ra thứ gì làm mày tiêu đời.
Bằng phép phù thủy mụ thông thạo, mụ làm một chiếc lược tẩm độc. Rồi mụ cải trang, hóa thành một bà già khác, lại băng qua bảy dãy núi tới căn nhà nhỏ, gõ cửa rao:
– Hàng tốt đây, ai mua không!
Bạch Tuyết nhìn ra:
– Bác cứ đi đi, cháu không được cho ai vào nhà.
– Nhìn thôi thì chắc được chứ, – mụ già nói, rồi rút chiếc lược độc giơ lên.
Cô gái thích chiếc lược quá, bị mê hoặc, bèn mở cửa. Khi đã thuận mua vừa bán, mụ già bảo:
– Giờ để bà chải tóc cho cháu thật đẹp.
Bạch Tuyết tội nghiệp chẳng nghĩ ngợi gì, để mặc mụ chải. Nhưng chiếc lược vừa cắm vào tóc thì chất độc ngấm, cô ngã xuống bất tỉnh.
– Hỡi người đẹp nhất trần đời, – mụ độc ác nói, – lần này thì mày hết đời rồi.
Nói xong mụ đi mất. Cũng may trời chóng tối, đã đến giờ bảy chú lùn về. Thấy Bạch Tuyết nằm bất động như người chết, các chú đoán ngay là mụ dì ghẻ, tìm khắp nơi và thấy chiếc lược độc. Lược vừa được rút ra, Bạch Tuyết đã tỉnh và kể lại đầu đuôi. Các chú lại dặn cô phải đề phòng, không được mở cửa cho bất cứ ai.
Ở nhà, hoàng hậu đến trước gương. Gương vẫn trả lời như lần trước. Nghe gương nói vậy, mụ run lên vì giận dữ:
– Bạch Tuyết phải chết, dù có phải trả bằng chính mạng ta!
Mụ vào một căn phòng kín đáo, vắng vẻ, nơi không ai lui tới, và làm ra một quả táo cực độc. Nhìn bề ngoài quả táo rất đẹp, vỏ trắng điểm má hồng, ai thấy cũng thèm, nhưng hễ ăn một miếng là chết. Táo làm xong, mụ bôi mặt, giả làm một bà nhà quê, rồi lại băng qua bảy dãy núi. Nghe tiếng gõ cửa, Bạch Tuyết ló đầu ra cửa sổ:
– Cháu không được cho ai vào, bảy chú lùn cấm rồi.
– Bà cũng chẳng cần, – bà nông dân đáp, – táo của bà rồi cũng bán hết. Đây, bà cho cháu một quả.
– Không, – Bạch Tuyết nói, – cháu không được nhận gì cả.
– Cháu sợ có độc à? – mụ già hỏi. – Xem này, bà bổ đôi quả táo, cháu ăn nửa má đỏ, bà ăn nửa trắng.
Quả táo được làm khéo đến mức chỉ riêng nửa má đỏ là có độc. Bạch Tuyết thèm quả táo đẹp, thấy bà nông dân ăn thì không cưỡng lại được nữa, đưa tay ra cầm nửa táo độc. Vừa cắn một miếng, cô đã ngã xuống đất chết. Hoàng hậu nhìn cô bằng ánh mắt rợn người, cười vang và nói:
– Trắng như tuyết, đỏ như máu, đen như gỗ mun! Lần này bảy chú lùn không cứu mày dậy được nữa.
Về nhà, mụ hỏi gương, và cuối cùng gương đáp:
Thưa hoàng hậu, hoàng hậu đẹp nhất xứ này.
Bấy giờ trái tim ghen tị của mụ mới yên, nếu một trái tim ghen tị có thể yên được.
Tối đến, bảy chú lùn về nhà thì thấy Bạch Tuyết nằm dưới đất, hơi thở không còn, cô đã chết. Họ nâng cô lên, tìm xem có vật gì tẩm độc không, nới dây áo, chải tóc, lấy nước và rượu lau rửa cho cô, nhưng vô ích: cô bé thân yêu đã chết và không tỉnh lại. Họ đặt cô lên một chiếc cáng, cả bảy người ngồi quanh khóc thương suốt ba ngày. Rồi họ định chôn cô, nhưng trông cô vẫn tươi tắn như người đang sống, đôi má vẫn hồng đẹp. Họ bảo nhau không thể vùi cô xuống lòng đất đen, rồi cho làm một chiếc quan tài bằng kính trong suốt để nhìn được từ mọi phía. Họ đặt cô vào, viết tên cô bằng chữ vàng lên đó, ghi rằng cô là con gái nhà vua. Rồi họ đặt quan tài trên núi, lúc nào cũng có một người ở lại canh. Muông thú cũng đến khóc thương Bạch Tuyết: trước hết là cú, kế đến là quạ, rồi tới bồ câu nhỏ.
Bạch Tuyết nằm trong quan tài rất lâu, rất lâu mà không hề tàn tạ, trông như đang ngủ, vì cô vẫn trắng như tuyết, đỏ như máu, tóc đen như gỗ mun. Rồi một ngày, có một hoàng tử lạc vào rừng, ghé nhà bảy chú lùn xin ngủ nhờ. Chàng thấy chiếc quan tài trên núi với nàng Bạch Tuyết xinh đẹp bên trong, đọc dòng chữ vàng trên đó, liền bảo các chú lùn:
– Hãy để quan tài lại cho tôi, các anh muốn gì tôi cũng trả.
Nhưng các chú lùn đáp:
– Có đem cả vàng trên thế gian ra đổi, chúng tôi cũng không bán.
Chàng nói:
– Vậy xin các anh tặng tôi, vì tôi không thể sống mà không được nhìn thấy Bạch Tuyết. Tôi sẽ trân trọng nàng như người yêu quý nhất của mình.
Lời chàng làm các chú lùn tốt bụng mủi lòng, họ bằng lòng tặng chàng chiếc quan tài. Hoàng tử bèn sai người hầu ghé vai khiêng đi. Chẳng may họ vấp phải một bụi cây, cú xóc làm mẩu táo độc Bạch Tuyết đã cắn văng ra khỏi cổ họng. Lát sau, cô mở mắt, đẩy nắp kính lên, ngồi dậy, sống lại như xưa.
– Lạy Chúa, đây là đâu? – cô kêu lên.
Hoàng tử mừng rỡ:
– Nàng đang ở bên tôi.
Chàng kể lại mọi chuyện đã qua và nói:
– Với tôi, trên đời không gì quý bằng nàng. Hãy về lâu đài của vua cha tôi, nàng sẽ là vợ tôi.
Bạch Tuyết cũng đem lòng mến chàng và đi theo chàng. Lễ cưới của họ được chuẩn bị vô cùng long trọng, lộng lẫy.
Tiệc cưới có mời cả người mẹ kế độc ác của Bạch Tuyết. Diện quần áo đẹp xong, mụ đến trước gương hỏi câu cũ. Gương đáp:
Thưa hoàng hậu, ở đây hoàng hậu đẹp nhất,
nhưng hoàng hậu trẻ còn đẹp hơn gấp nghìn lần.
Mụ độc ác buông một câu nguyền rủa, lòng sợ hãi, bồn chồn không sao chịu nổi. Lúc đầu mụ định không đi dự cưới, nhưng rồi không yên được, mụ phải đi xem mặt hoàng hậu trẻ. Vừa bước vào, mụ nhận ra Bạch Tuyết, đứng sững vì sợ hãi, không cựa quậy được. Nhưng người ta đã đặt sẵn một đôi giày sắt trên lửa than, dùng kẹp gắp mang vào đặt trước mặt mụ. Mụ buộc phải bước vào đôi giày sắt đỏ rực ấy mà nhảy, nhảy mãi tới lúc gục xuống chết.
Kể theo bản gốc tiếng Đức Sneewittchen (KHM 53) của anh em Grimm, bản in năm 1857
Chú thích:
- Bạch Tuyết: nghĩa là tuyết trắng. Tên gốc Sneewittchen là dạng tiếng địa phương của Schneeweißchen, tức cô bé trắng như tuyết.
- Gỗ mun: loại gỗ quý màu đen nhánh, nguyên văn là Ebenholz.
- Dây buộc áo: sợi dây thắt vạt áo nịt ngực của phụ nữ châu Âu xưa, thắt càng chặt thì eo càng thon.
Ý nghĩa truyện Bạch Tuyết và bảy chú lùn
Lòng đố kỵ tự thiêu đốt
Chiếc gương thần không gây ra tội ác nào, nó chỉ nói thật. Người hành hạ hoàng hậu chính là nỗi ám ảnh phải đứng đầu: mỗi lần nghe gương nhắc tên Bạch Tuyết, mụ lại mất ăn mất ngủ, rồi bày thêm một mưu mới. Ngay cả khi tưởng đã thắng, truyện vẫn mỉa mai rằng trái tim ghen tị chỉ yên được trong chừng mực một trái tim ghen tị có thể yên. Cái kết với đôi giày sắt nung đỏ là hình ảnh tàn nhẫn, nhưng hợp với lối nghĩ của truyện dân gian: kẻ đã tự đốt mình bằng lòng ghen cuối cùng bị chính lửa thiêu.
Ba lần mắc bẫy và sức mạnh của lời dặn
Mụ hoàng hậu ba lần cải trang, mỗi lần nhắm vào một điều cô gái thích: sợi dây áo đẹp, chiếc lược xinh, quả táo ngon. Bảy chú lùn dặn đi dặn lại không được mở cửa, nhưng Bạch Tuyết vẫn mủi lòng trước những món đồ và vẻ hiền lành của người lạ. Cách kể lặp ba lần giúp người nghe, nhất là trẻ nhỏ, nhận ra quy luật: cám dỗ thường đến dưới hình thức mỗi lúc một khéo hơn, và lần thứ ba là lần nguy hiểm nhất.
Lòng tốt của những người bình thường
Bạch Tuyết sống sót nhờ người thợ săn mềm lòng, nhờ bảy người thợ mỏ chất phác chia cho chỗ ở và cả muông thú đến khóc thương. Cô cũng không sống nhờ ai: cô nhận lo việc nhà để đổi lấy chỗ trú thân. Truyện vì thế không chỉ là chuyện công chúa gặp hoàng tử, mà còn là chuyện về một cộng đồng nhỏ biết che chở người yếu thế.
Những con số của truyện cổ
Ba giọt máu, ba màu trắng, đỏ, đen; bảy chú lùn, bảy ngọn núi, bảy chiếc đĩa; ba lần hãm hại và câu hỏi gương được lặp lại nhiều lần. Những con số và điệp khúc ấy là dấu vết của lối kể truyền miệng, giúp người kể nhớ truyện và người nghe chờ đợi điều sắp đến.
Nguồn gốc truyện Bạch Tuyết và bảy chú lùn
Truyện có mặt ngay từ lần in đầu bộ Kinder- und Hausmärchen của Jacob và Wilhelm Grimm năm 1812. Văn bản kể lại ở trên theo lần in thứ bảy (1857), bản cuối cùng do chính hai anh em hiệu đính. Ở bản 1812, người muốn giết Bạch Tuyết là mẹ ruột của cô; từ lần in thứ hai (1819), nhân vật này được đổi thành mẹ kế. Theo hệ thống phân loại Aarne–Thompson–Uther, truyện thuộc kiểu ATU 709.
Nhiều chi tiết quen thuộc hiện nay không có trong bản Grimm:
- Bảy chú lùn không có tên riêng, chỉ được gọi theo thứ tự từ chú thứ nhất đến chú thứ bảy.
- Bạch Tuyết không tỉnh lại nhờ nụ hôn. Người hầu của hoàng tử vấp ngã khi khiêng quan tài, cú xóc làm mẩu táo độc văng ra khỏi cổ họng cô.
- Hoàng hậu không rơi xuống vực mà bị buộc đi đôi giày sắt nung đỏ trong tiệc cưới.
Những thay đổi ấy phần lớn đến từ phim hoạt hình năm 1937 của hãng Disney, nơi các chú lùn được đặt tên và nụ hôn trở thành chi tiết kết thúc. Cần phân biệt truyện này với truyện Bạch Tuyết và Hồng Hoa (Schneeweißchen und Rosenrot, số 161), một truyện khác của anh em Grimm có hai chị em và con gấu.
Văn bản trên do Văn VN kể lại từ nguyên tác tiếng Đức, vì các bản dịch tiếng Việt quen thuộc đều của dịch giả hiện đại còn trong thời hạn bảo hộ.
Câu hỏi thường gặp
Trong truyện gốc, Bạch Tuyết tỉnh lại nhờ nụ hôn phải không?
Không. Trong bản Grimm, hoàng tử xin bảy chú lùn chiếc quan tài kính để mang về; người khiêng vấp phải bụi cây, mẩu táo độc văng ra và Bạch Tuyết tự tỉnh dậy.
Bạch Tuyết bao nhiêu tuổi khi gương nói cô đẹp hơn hoàng hậu?
Truyện ghi rõ năm cô lên bảy tuổi. Từ đó hoàng hậu bắt đầu căm ghét và tìm cách hại cô.
Đọc thêm truyện nào của anh em Grimm?
Có thể đọc Hansel và Gretel, Hoàng tử ếch, Công chúa tóc dài hay Ba người lùn trong rừng.