Hóa vàng là đốt vàng mã sau khi cúng, theo phong tục thờ cúng của người Việt. Nói “lễ hóa vàng” thì người ta thường hiểu là lễ cuối dịp Tết Nguyên đán, khi gia đình dọn mâm cơm tiễn các cụ rồi đốt số vàng mã đã bày trên bàn thờ mấy ngày Tết. Lễ này hay làm vào mùng 3, và nhiều nhà quen gọi nôm là lễ đưa ông bà.
| Nghĩa | Đốt vàng mã sau lễ cúng; riêng dịp Tết là lễ tiễn tổ tiên |
| Gốc từ | Hóa (化: biến đổi, ở đây là đốt cho tan) + vàng (vàng mã, tiền vàng bằng giấy) |
| Thời điểm | Phổ biến là mùng 3 Tết; có nhà làm mùng 2, mùng 4 hoặc muộn hơn |
| Tên gọi khác | Lễ tiễn ông bà, lễ đưa ông bà |
Hóa vàng là đốt gì?
Chữ vàng ở đây không phải kim loại quý. Đó là vàng mã: những tờ giấy in hoặc dát màu vàng bạc, giả làm tiền, làm thoi vàng, cùng các đồ dùng bằng giấy như quần áo, mũ, nhà cửa. Bài giải nghĩa chữ mã trong đồ mã kể rõ hơn về loại đồ này.
Chữ hóa (化) theo Hán Việt là biến đổi, cái này mất đi để thành cái khác. Trong lễ cúng, “hóa” là cách nói trang trọng của “đốt”: hóa sớ, hóa vàng, hóa đồ mã. Người cúng không nói “đốt tiền” vì người xưa tin rằng đồ được đốt không mất đi mà “hóa” sang cõi khác cho người đã khuất dùng.
Vì vậy hóa vàng có hai cách hiểu. Hiểu rộng, đó là việc đốt vàng mã sau bất kỳ lễ cúng nào: rằm, mùng một, ngày giỗ. Hiểu hẹp và quen nhất, đó là lễ hóa vàng ngày Tết, nghi thức khép lại ba ngày Tết.
Một buổi hóa vàng ngày Tết diễn ra thế nào?
Chọn ngày
Theo phong tục, chiều ba mươi Tết con cháu làm lễ mời tổ tiên về ăn Tết. Sau ba ngày, đến mùng 3, nhà làm lễ tiễn các cụ đi. Đó là lý do mùng 3 là ngày hóa vàng phổ biến nhất. Có nhà làm sớm từ mùng 2 vì phải đi làm xa; có nhà “giữ các cụ” lâu hơn, đến mùng 4, mùng 7, có nơi tới mùng 10 tháng Giêng. Phong tục không đặt một ngày bắt buộc.
Mâm cúng tiễn
Mâm cơm hóa vàng giống mâm cỗ Tết: xôi, gà luộc, bánh chưng hoặc bánh tét, vài món mặn, cùng hương hoa, trà rượu, bánh kẹo, hoa quả. Mỗi vùng bày một kiểu, nhiều ít tùy điều kiện từng nhà.
Khấn và đốt
Người chủ lễ thắp hương, khấn mời tổ tiên dùng bữa rồi xin phép tiễn. Hết tuần hương, gia đình hạ vàng mã trên bàn thờ xuống, mang ra chỗ an toàn ngoài sân hoặc lò đốt chung để đốt. Nhiều nhà đốt văn khấn cùng vàng mã. Lễ xong, người xưa coi như Tết đã hết, sau đó mới tính chuyện mở hàng, ra đồng, đi làm lại.
Vì sao lại có tục hóa vàng?
Gốc của tục này là niềm tin “trần sao âm vậy”: người đã khuất ở cõi bên kia cũng cần tiền tiêu, áo mặc, nhà ở như người sống. Không thể đốt tiền thật, người ta làm đồ giả bằng giấy để gửi đi. Nhiều tài liệu cho rằng tục đốt vàng mã du nhập từ Trung Hoa, rồi kết hợp với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt.
Với lễ hóa vàng ngày Tết, phần đáng giữ nhất là ý nghĩa hiếu kính. Đón ông bà hôm ba mươi, tiễn ông bà hôm mùng 3, gia đình làm trọn một vòng mời và tiễn, như cách đối đãi với khách quý. Lễ cũng là dịp cả nhà quây quần thêm một bữa trước khi mỗi người trở lại việc của mình. Còn chuyện tổ tiên có thật nhận được đồ hay không là niềm tin riêng của mỗi người, bài này chỉ ghi lại phong tục.
Tất niên, giao thừa, hóa vàng: ba lễ nối nhau
| Lễ | Thời điểm | Ý chính |
|---|---|---|
| Tất niên | Chiều 30 (hoặc 29) tháng Chạp | Tổng kết năm cũ, mời tổ tiên về ăn Tết |
| Giao thừa | Khoảnh khắc năm cũ sang năm mới | Tiễn năm cũ, đón năm mới |
| Hóa vàng | Thường mùng 3 Tết | Tiễn tổ tiên, khép lại dịp Tết |
Ba lễ này làm thành khung của mấy ngày Tết cổ truyền: mở đầu bằng bữa cơm cuối năm, kết thúc bằng lễ hóa vàng. Ngoài Tết, việc đốt vàng mã còn gặp ở những dịp khác như lễ cúng tiết Thanh minh hay rằm tháng Bảy.
Đốt vàng mã vừa phải và an toàn
Đốt vàng mã sinh khói bụi, lại dễ gây cháy khi đốt trong nhà chật hay gần dây điện. Nhiều chùa đề nghị Phật tử không đốt vàng mã trong khuôn viên chùa; nhiều khu dân cư bố trí lò đốt chung. Lời khuyên hay gặp trong các bài viết về phong tục là đốt ít, đốt đúng chỗ, vì lòng thành không đo bằng số lượng giấy.
Một chi tiết nhỏ mà nhiều nhà vẫn giữ: chờ tàn hương hẳn mới hạ lễ, và để tro nguội rồi mới quét. Cẩn thận như vậy vừa đúng phép, vừa tránh được một đốm lửa sót lại giữa ngày đầu năm.
Hóa vàng: ngày nào, làm gì, bỏ được không?
Hóa vàng là ngày mùng mấy?
Phổ biến nhất là mùng 3 Tết, sau ba ngày đón tổ tiên. Tùy phong tục và công việc, có nhà làm mùng 2, mùng 4, mùng 5, có nơi để đến mùng 7 hoặc mùng 10 tháng Giêng.
Lễ hóa vàng có ý nghĩa gì?
Theo phong tục, đó là dịp con cháu đưa các cụ trở về sau ba ngày Tết sum họp, đồng thời đánh dấu Tết đã kết thúc để mọi người bắt đầu công việc năm mới.
Không hóa vàng có được không?
Có nhiều gia đình vẫn làm mâm cơm tiễn và thắp hương nhưng đốt rất ít hoặc không đốt vàng mã. Đây là lựa chọn của mỗi nhà; phần cốt lõi của lễ là lòng nhớ ơn tổ tiên.
Hóa vàng khác đốt vàng mã thế nào?
Về việc làm thì giống nhau, đều là đốt đồ mã. “Hóa vàng” là cách gọi trong lễ cúng, nghe trang trọng hơn, và khi nói về Tết thì chỉ cả buổi lễ tiễn tổ tiên chứ không riêng việc đốt.