Hình thức là toàn bộ những gì làm nên bề ngoài của một sự vật, chứa đựng và biểu hiện nội dung bên trong nó. Trong văn học, hình thức của văn bản là hệ thống ngôn từ, thể loại, kết cấu, giọng điệu và các biện pháp nghệ thuật mà nhà văn dùng để chuyên chở nội dung. Ngoài đời, “hình thức” còn chỉ cách tiến hành một việc, hoặc lối làm cho có, chỉ đẹp bề ngoài.
| Nghĩa chung | Cái bề ngoài chứa đựng, biểu hiện nội dung |
| Trong văn học | Ngôn từ, thể loại, kết cấu, giọng điệu, biện pháp nghệ thuật của tác phẩm |
| Cặp khái niệm đi kèm | Nội dung |
| Loại từ | Danh từ; khi là tính từ nghĩa là chỉ có trên danh nghĩa |
| Tiếng Anh | Form |
Hình thức, cái vỏ hay cái dáng?
Thử đặt cạnh nhau hai câu: “Mẹ ơi, con nhớ mẹ lắm” và một bài lục bát về nỗi nhớ mẹ. Cùng một tình cảm, nhưng người đọc đón nhận khác hẳn. Phần khác nhau ấy, cách chọn chữ, nhịp câu, vần, cách sắp xếp ý, chính là hình thức.
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, danh từ hình thức có ba nét: (1) toàn thể những gì làm thành bề ngoài của sự vật, chứa đựng hoặc biểu hiện nội dung; (2) cách thể hiện, cách tiến hành một hoạt động, như “hình thức kỉ luật”, “hình thức quảng cáo”; (3) trong văn học nghệ thuật, hệ thống cơ cấu và các phương tiện ngôn ngữ dùng để diễn đạt nội dung tác phẩm. Khi làm tính từ, hình thức chỉ cái chỉ có trên danh nghĩa, không có thực chất bên trong, như “lối làm việc hình thức”.
Gọi hình thức là “cái vỏ” thì dễ hiểu nhưng chưa đủ. Vỏ có thể bóc ra mà ruột vẫn còn. Hình thức trong văn thì không bóc ra được: đổi thể thơ, đổi giọng kể là nội dung cũng đổi theo. Gọi nó là “cái dáng” đúng hơn, vì dáng gắn liền với người. Bài này dùng nghĩa thứ ba làm trọng tâm, vì đó là thuật ngữ học sinh gặp trong giờ Ngữ văn, khi đề hỏi về phần nội dung đi đôi với hình thức của văn bản.
Những lớp làm nên hình thức một tác phẩm
Sách lí luận văn học thường kể các yếu tố hình thức theo thứ tự từ nhỏ đến lớn.
- Ngôn từ: từ ngữ, câu, nhịp điệu, vần. Đây là lớp ai đọc cũng chạm vào trước tiên.
- Biện pháp nghệ thuật: so sánh, ẩn dụ, điệp ngữ, đối… Học sinh hay gom chúng dưới tên các phép tu từ trong bài đọc hiểu.
- Hình ảnh, chi tiết, nhân vật: cách nhà văn dựng một con người, một cảnh vật qua ngoại hình, lời nói, hành động.
- Kết cấu: cách sắp xếp các phần, mở đầu ở đâu, kết thúc thế nào, các đoạn lặp lại ra sao.
- Thể loại: thơ lục bát hay thất ngôn tứ tuyệt, truyện ngắn hay kịch.
- Giọng điệu và điểm nhìn: ai kể, kể bằng giọng mỉa mai, trang nghiêm hay thủ thỉ.
Không phải tác phẩm nào cũng nổi bật đủ sáu lớp. Một bài ca dao bốn câu có thể chỉ đáng bàn về vần, nhịp và kết cấu; một cuốn tiểu thuyết lại đáng bàn nhiều về điểm nhìn và cách dựng nhân vật.
Ba câu hỏi để tách phần hình thức
Khi đề yêu cầu “nhận xét về hình thức” hay “nêu đặc sắc nghệ thuật”, có thể tự hỏi:
- Tác giả viết bằng thể gì, câu dài hay ngắn, có vần không? Câu trả lời thuộc về thể loại và ngôn từ.
- Các ý được xếp theo trật tự nào, có gì lặp lại không? Câu trả lời thuộc về kết cấu.
- Tác giả “nói khéo” ở chỗ nào: ví von, đảo từ, chơi chữ? Câu trả lời thuộc về biện pháp nghệ thuật.
Phần còn lại, tức tác phẩm nói về điều gì, gửi gắm tình cảm gì, là nội dung. Mẹo kiểm tra nhanh: một yếu tố là hình thức nếu có thể gọi tên nó bằng thuật ngữ kĩ thuật như “lục bát”, “điệp ngữ”, “kết cấu vòng tròn”; còn yếu tố nội dung thường được nói bằng từ chỉ tình cảm, tư tưởng như “tình yêu quê hương”, “nỗi cô đơn”.
Bánh trôi nước và bài ca dao hoa sen
Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương
Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.
Về thể loại, đây là thơ thất ngôn tứ tuyệt viết bằng chữ Nôm, bảy chữ một câu, bốn câu một bài. Về ngôn từ, hai chữ “thân em” mở đầu mượn đúng giọng của ca dao than thân, nên người đọc lập tức nghe ra lời người phụ nữ. Thành ngữ quen thuộc “ba chìm bảy nổi” bị đảo thành “bảy nổi ba chìm”, vừa hợp vần, vừa gây chú ý. Cả bài lại có lối nói hai lớp: lớp tả chiếc bánh trôi và lớp nói về thân phận người phụ nữ. Chính hình thức hai lớp ấy làm bài thơ ngắn mà sâu; chỉ viết thẳng “phụ nữ xưa khổ” thì không còn là thơ Hồ Xuân Hương. Xem thêm tác giả, bố cục bài Bánh trôi nước lớp 7.
Ca dao về bông sen giữa đầm
Trong đầm gì đẹp bằng sen
Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng
Nhị vàng bông trắng lá xanh
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn
Câu hai và câu ba dùng lại đúng ba hình ảnh nhưng đảo thứ tự: lá xanh, bông trắng, nhị vàng rồi nhị vàng, bông trắng, lá xanh. Kết cấu đảo vòng này khiến mắt người đọc như đi từ ngoài vào trong bông sen rồi quay ra, và khiến bài ca dao dễ thuộc. Câu mở là một câu hỏi tu từ, câu kết là một nhận xét gói ý nghĩa. Thể lục bát với vần “sen – chen”, “xanh – tanh” làm lời ca mềm và trôi. Một vài bản chép có chữ khác (“mà chen”, “nhụy vàng”), nhưng cấu trúc đảo vòng thì bản nào cũng giữ. Muốn ôn kĩ, xem bài soạn ca dao Trong đầm gì đẹp bằng sen.
Hình thức đặt cạnh nội dung và bệnh hình thức
| Tiêu chí | Hình thức (thuật ngữ văn học) | Nội dung | “Hình thức” (tính từ) |
|---|---|---|---|
| Trả lời câu hỏi | Viết như thế nào? | Viết về điều gì, gửi gắm gì? | Có làm thật không? |
| Ví dụ | Thể lục bát, kết cấu đảo vòng, phép ẩn dụ | Vẻ đẹp thanh cao của hoa sen | “Họp cho có, rất hình thức” |
| Sắc thái | Trung tính | Trung tính | Chê |
Trong tác phẩm, hình thức và nội dung không tách rời. Một nội dung mới thường đòi một hình thức mới; một hình thức đẹp mà rỗng ý thì dễ thành phô trương. Nghĩa tính từ cũng từ đó mà ra: khi cái bề ngoài lấn át phần thực chất, người ta nói việc ấy “hình thức”, và gọi thói chuộng vẻ ngoài là “bệnh hình thức”.
Đừng nhầm “hình thức nghệ thuật” với nghĩa chê này. Viết trong bài văn “bài thơ có hình thức độc đáo” là khen, còn “buổi sinh hoạt lớp mang tính hình thức” là chê. Chữ đứng sau danh từ hay đi với “mang tính” thường là nghĩa chê.
Luyện nhận diện hình thức qua bốn câu
Câu 1: Chữ “hình thức” trong mỗi câu sau mang nghĩa nào: (a) “Trường áp dụng hình thức thi trắc nghiệm”; (b) “Cuộc kiểm tra chỉ là hình thức”; (c) “Bài thơ có hình thức giản dị mà sâu sắc”.
Đáp án: (a) là cách tiến hành một hoạt động; (b) là tính từ, nghĩa là làm cho có, không thực chất; (c) là thuật ngữ văn học, chỉ ngôn từ, thể loại, cách tổ chức của bài thơ.
Câu 2: Bài ca dao về hoa sen ở trên có hai yếu tố hình thức nào đáng chú ý, và tác dụng của chúng ra sao?
Đáp án: Thứ nhất, thể lục bát với vần lưng, vần chân đều đặn, làm lời ca dễ nhớ, dễ ngâm. Thứ hai, kết cấu đảo vòng ở câu hai và câu ba (lá xanh, bông trắng, nhị vàng rồi ngược lại), gợi cái nhìn đi từ ngoài vào trong và nhấn vào vẻ hài hòa của bông sen. Có thể kể thêm câu hỏi tu từ ở câu đầu.
Câu 3: Vì sao hai chữ “thân em” ở đầu bài Bánh trôi nước được xem là một yếu tố hình thức đáng chú ý?
Đáp án: Vì đây là lối mở đầu quen thuộc của ca dao than thân (“Thân em như…”). Hồ Xuân Hương mượn lối nói ấy để báo trước giọng tâm sự của người phụ nữ, khiến hình ảnh chiếc bánh lập tức mang thêm nghĩa thứ hai. Đó là lựa chọn ngôn từ, tức thuộc về hình thức, nhưng nó trực tiếp mở ra nội dung.
Câu 4: Với nội dung “nỗi nhớ quê của người đi xa”, có thể chọn hai hình thức nào để thể hiện, và điều gì sẽ thay đổi?
Đáp án: Có thể viết một bài thơ lục bát bốn câu hoặc một đoạn văn xuôi kể lại một buổi chiều nhớ nhà. Nội dung chung vẫn là nỗi nhớ quê, nhưng thơ lục bát cô đọng, có nhịp, dễ gợi cảm xúc; đoạn văn xuôi thì có chỗ cho chi tiết, sự việc cụ thể. Hình thức đổi khiến sắc thái và cách người đọc cảm nhận đổi theo.
Một lưu ý khi làm bài: nhận xét về hình thức phải luôn kèm tác dụng. Viết “bài thơ dùng phép điệp” mà không nói điệp để làm gì thì mới gọi tên chứ chưa phân tích.
Hình thức ngoài trang sách: lớp học, cuộc họp, tờ đơn
Hình thức nghệ thuật là gì?
Hình thức nghệ thuật là cách tác phẩm được tổ chức và thể hiện: ngôn từ, thể loại, kết cấu, giọng điệu, biện pháp tu từ. Đề văn hay gọi chung là “nét đặc sắc nghệ thuật”.
Hình thức của văn bản là gì?
Với văn bản thông thường như đơn, biên bản, thông báo, hình thức là cách trình bày: bố cục các mục, quốc hiệu, tiêu đề, chữ kí, ngày tháng. Văn bản sai hình thức có thể bị trả lại dù nội dung đúng.
Hình thức tiếng Anh là gì?
Nghĩa chung và nghĩa văn học dịch là form. Khi nói “làm cho có, hình thức”, tiếng Anh hay dùng a formality hoặc superficial.
Học theo hình thức trực tuyến nghĩa là gì?
Ở đây “hình thức” là cách tiến hành: học qua mạng thay vì đến lớp. Nghĩa này trung tính, không mang ý chê.
Yếu tố hình thức của văn bản thông tin gồm những gì?
Thường gồm nhan đề, sa pô, các đề mục, chữ in đậm hoặc in nghiêng, số thứ tự và dấu đầu dòng, cùng các phương tiện phi ngôn ngữ như hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu. Sách Ngữ văn hay yêu cầu chỉ ra những yếu tố này khi đọc văn bản thông tin, vì chúng giúp người đọc nắm nhanh ý chính và tìm đúng phần mình cần.