Gốc tích Trạng Lợn kể về nguồn gốc nhân vật Trạng Lợn: vợ chồng ông Dương Đình Lương ở làng Dừa làm nghề bán thịt nhưng hiền lành, phúc đức, được thầy địa lý Tả Ao tìm cho ngôi đất quý, rồi sinh ra Chung Nhi.
Họ Dương ở làng Dừa thuộc tỉnh Hà Nam (Bắc Việt) là một gia tộc có nhiều người làm quan to trong triều. Đến đời ông Dương Đình Lương thì xa xút, con cháu không nối được nghiệp cha ông, phải làm nghề bán thịt để sinh nhai.
Hai vợ chồng ông này, tuy sống trong nghề giết heo, giết bò, nhưng bản tính thực thà, phúc đức, có tiền vẫn bố thí cho những người khó ở chung quanh và thờ trời sợ phật, chớ không ác nghiệt như phần đông bạn đồng nghiệp lúc bấy giờ.
Một hôm, Lương ông đi lễ ở cái miếu đầu làng về thì gặp một ông cụ già vai đeo khăn gói, tay chống gậy, hỏi thăm tìm nhà trọ.
Lương ông đáp:
– Thưa cụ, ở đây không có quán trọ nào hết. Bây giờ trời sắp tối rồi, cụ mà đi nữa thì lỡ dỡ đường, âu là mời cụ về nhà tôi nghỉ. Tôi không có tiền nhưng đủ cơm nước đãi cụ mươi ngày. Nếu cụ có lòng yêu chúng tôi muốn ở lại đây chơi ít ngày.
Ông khách mừng rỡ.
– Nếu được như thế thì còn gì hay bằng.
Lương ông hẹn đưa ông khách về nhà, tiếp đãi rất chân thành, quí hóa. Cơm nước xong, ông khách hỏi chủ nhà làm gì. Lương ông cứ thực tình mà đáp.
– Không dám dấu cụ, tổ tiên chúng tôi xưa làm quan to tại triều, nhưng đến chúng tôi tài hèn sức kém nên đành phải bán thịt để sinh nhai.
Hai người trò truyện một đêm, tâm đầu ý hợp. Chủ nhất định lưu khách lại vài hôm, không ngờ ông khách lì lợm ở lại luôn ba tháng, ngày nào cũng hai bữa rượu rồi chống gậy đi chơi la cà hết gò này sang đống nọ, hết ruộng nọ lại đến ao kia.
Thì hóa ra ông nọ đi xem địa lý, mà ông ta không ai khác hơn là ông thánh địa lý Tả Ao. Thấy Lương ông là một người phúc hậu, hiền lành Tả Ao muốn đáp ơn, quyết định ở lại liền ba tháng chính là để tìm cho Lương ông một ngôi đất quý.
Tả Ao hỏi Lương ông:
– Ông bà đãi tôi thành tâm quá, tôi cảm tạ lòng ông bà hết sức. Nay tôi tìm được một ngôi đất quí cho ông bà, vậy xin hỏi ông bà muốn gì?
Lương ông đáp:
– Bẩm cụ, tôi chẳng muốn gì cả, chỉ mong mỏi có một điều là sinh được một đứa con trai có học hơn tôi để nối nghiệp ông cha cho khỏi mang tai mang tiếng.
Tả Ao gật đầu:
– Tưởng gì, chớ nếu chỉ có thế thì dễ lắm. Ngôi đất tôi chọn cho ông phát trạng mà lại là Trạng không phải học. Vậy ông sửa soạn đi để tôi đặt đất cho, kẻo tôi có việc sắp sửa phải đi xa rồi.
Lương ông bèn nhờ ông Tả Ao đặt lại ngôi mộ của thân phụ ông. Táng xong được vài tháng thì Lương ông làm ăn thịnh vượng hơn trước. Thấy trời thương như thế, vợ chồng Lương ông lại càng cố tu nhân tích đức. Được gần một năm thì Lương bà có thai. Trong khi Lương bà có thai, Lương ông hàng ngày thấy một hiện tượng lạ:
Nguyên từ nhà Lương ông ra chợ thì phải đi qua một cái gò kêu là gò Thần Đồng. Lần nào đi chợ về Lương ông cũng thấy trong lùm cây có tiếng trẻ con kêu the thé:
– Thầy ơi lần sau đi chợ thầy nhớ mua quà cho con nhé.
Lương Ông thoạt đầu không tin, nhưng sau thấy đứa trẻ cứ nói the thé ra như thế ông phải đáp:
– Để lần sau thầy mua quà cho con.
Lương ông không muốn nói dối, hôm sau mua quà thật. Ông gọi:
– Đứa nào đòi quà thì ra đây mà lấy.
Tiếng đứa trẻ nói vọng ra:
– Thầy cứ để đấy, con ra lấy ngay bây giờ.
Lương ông để ý thì đi một quãng, quay lại xem, gói quà biến từ lúc nào không rõ. Từ đó lần nào đi chợ về, Lương ông cũng mua quà cho đứa trẻ. Mua được bảy mươi hai lần thì Lương bà sanh được một con trai. Về sau này, người ta tính ra thì con trai của Lương ông sống được bảy mươi hai tuổi.
Đứa con ấy là Trạng Lợn sau này vậy.
Lương ông đặt tên cho y là Chung Nhi. Tục truyền vua Thánh Tôn cũng ra đời cùng ngày với Chung Nhi cả Trạng Ăn, Trạng Vật cũng sinh năm ấy.
Gốc tích Trạng Lợn là phần mở đầu chuỗi giai thoại về Trạng Lợn, gửi gắm quan niệm ở hiền gặp lành của người xưa.
Ý nghĩa truyện Gốc tích Trạng Lợn
Ở hiền gặp lành
Vợ chồng ông Dương Đình Lương làm nghề giết lợn, bán thịt nhưng thật thà, hay bố thí. Chỉ vì giữ một ông khách lạ ba tháng không một lời phàn nàn, họ được thầy địa lý Tả Ao tìm cho ngôi đất “phát trạng mà lại là Trạng không phải học”. Lời hứa nghe như đùa ấy chính là chìa khóa của cả chuỗi truyện: người con sẽ làm Trạng mà không cần chữ.
Bảy mươi hai lần mua quà
Tiếng trẻ con trong lùm cây đòi quà, và người cha không muốn nói dối nên lần nào cũng mua quà thật. Đứa trẻ vô hình ấy chính là Chung Nhi sắp ra đời, và số lần được quà định luôn tuổi thọ của chàng. Chi tiết vừa kỳ lạ vừa ấm áp, đề cao chữ tín ngay cả với một tiếng gọi vô hình.
Tên gọi “Trạng Lợn”
Biệt danh Trạng Lợn gắn với nghề bán thịt lợn của gia đình. Từ một xuất thân bị coi thường, nhân vật sẽ đi tới danh Trạng nguyên bằng những lần may mắn buồn cười. Gốc tích này giải thích vì sao trong các hồi sau, giấc mơ hay lời nói của Trạng cứ xoay quanh chuyện lợn.
Nguồn gốc truyện Gốc tích Trạng Lợn
Trạng Lợn là nhân vật truyện cười dân gian, tục truyền tên thật là Dương Đình Chung, người làng Dừa. Hồi đầu này khớp với bản “Truyện Trạng Lợn” khuyết danh trên vi.wikisource; trên đó còn bản “Trạng Lợn” 19 hồi của Mộng Quế Thư Hiên ghi năm 1920. Tả Ao là tên thầy địa lý nổi tiếng trong truyền thuyết Việt Nam. Câu cuối bài cho rằng vua Thánh Tông, Trạng Ăn, Trạng Vật cũng sinh cùng năm, nối với các hồi về sau.
Chuỗi truyện Trạng Lợn
Các hồi truyện Trạng Lợn trên Văn VN, xếp theo thứ tự diễn biến:
- Gốc tích Trạng Lợn (bài này): cha mẹ Chung Nhi, thầy Tả Ao đặt đất
- Bắt trộm: bỏ nhà đi, nằm mê đuổi được trộm
- Làm thơ: gặp Bùi tướng công và tiểu thư Phấn Khanh
- Xứng tài đối đáp: chữ “Chung” thành vế đối
- Trạng gặp người Tiên: được ông lão dạy phép bói
- Trạng lợn xem bói: mở hàng bói ở kinh
- Quýt làm Cam chịu: tìm đôi vòng ngọc của công chúa
- Cứu vua: cõng hoàng đệ chạy thoát khi kinh thành binh biến
- Chân Trạng Nguyên: được vua ban danh Trạng Nguyên
- Đoạn kết: về trí sĩ, gặp lại ông thầy ở bãi Tự Nhiên
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ Trạng Lợn làm nghề gì?
Ông Dương Đình Lương và vợ làm nghề giết heo, giết bò bán thịt ở làng Dừa, nhưng tính tình hiền lành, phúc đức.
Vì sao gọi là “Trạng không phải học”?
Đó là lời thầy Tả Ao nói về ngôi đất ông đặt mộ cho nhà họ Dương: đất phát Trạng, nhưng người con sẽ đỗ Trạng mà không phải học.