Làm thơ xin ăn, một nét văn hóa độc đáo trong truyện dân gian. Những câu chuyện này không chỉ phản ánh đời sống mà còn chứa đựng bài học sâu sắc. Khám phá những giá trị tiềm ẩn trong từng trang truyện sẽ mở ra nhiều điều thú vị.
Tại một làng thuộc tỉnh nọ có tên địa chủ giầu có nứt vách, lại nổi tiếng gian ác và hay hà hiếp dân lành. Hắn có cô con gái tuy đẹp nhưng cũng nổi tiếng không kém cha về cái thói chua ngoa đanh đá. Cô gái này thường thay cha ra đồ nam đốc thúc kẻ làm thuê.
Một hôm, cô ta đang đứng trên bờ ruộng, tay chống nạnh, đầu có nón quai thao, quan sát các nông dân làm thuê gặt lúa thì có một chàng thiếu niên dáng vẻ nho sinh đi ngang qua. Nho sinh thấy cảnh đó liền dừng lại hỏi thăm một bác nông dân về cô gái kia. Bác nông dân bảo cô ta là con gái của chủ ruộng, ngày nào cũng ra đứng đây để mà đôn đốc việc đồng áng, nói là thế nhưng thật ra ai làm lụng chậm chạp một tí là cô ta ngoác miệng ra chửi chẳng tiếc lời. Có lắm người tuy đói nhưng ráng chịu chứ không làm thuê cho cô ta để khỏi bị nhục.
Nghe kể xong, chàng thiếu niên liền tiến đến gần bờ ruộng nơi cô kia đang đứng. Thiếu niên bảo cô nàng mình là học trò lỡ độ đường, nhịn đói đã hai ba bữa nay, xin cô gia ân bố thí cho ít lúa thổi cơm.
Thấy chàng trai khôi ngô khoẻ mạnh lại đi xin ăn, cô gái nguýt dài và bảo:
– Này, cô bảo cho biết, của đâu mà lấy không của người ta hả, nếu đúng học trò thì ứng khẩu xuất thi cho cô nghe lọt lỗ tai đã, bằng không thì cứ thẳng đường mà xéo!
Chàng thiếu niên kia nhận lời ngay và xin cô gái ra chủ đề cho mình làm thơ. Cô kia bảo:
– Đã ăn xin còn vẽ chuyện, cứ làm thơ xin ăn là hợp nhất chứ còn đề điếc gì nữa!
Chàng trai suy nghĩ trong thoáng chốc rồi đọc to:
Tuyên Quang, Hoằng Hoá cũng thờ vua.
Nắng cực cho nên phải mất mùa
Lại đứng đầu bờ xin xỏ chị.
Chị nỡ lòng nào chị chẳng cho.
Nghe xong bốn câu thơ ấy, cô gái đỏ gần cả mặt, ngượng quá không còn biết nói năng gì nữa cả, vội vội vàng vàng lấy lúa đưa cho chàng trai kia. Chàng kia chẳng thèm cám ơn, đi thẳng một mạch trong tiếng cười khúc khích của các người làm ruộng thuê.
Về sau, người ta biết ra chàng trai ấy chính là Trạng Quỳnh. Còn phần cô gái thì sao? Cô ta mất hẳn cái thói đanh đá chanh chua, mà cũng từ hôm ấy, không thấy cô ra đồng đứng chống nạnh như trước nữa.
Ý nghĩa truyện Làm thơ xin ăn
Cô tiểu thư chống nạnh trên bờ ruộng
Con gái tên địa chủ thay cha ra đồng đốc thúc, đội nón quai thao, tay chống nạnh, ai làm chậm là chửi. Người làm thuê đói vẫn không muốn làm cho cô để khỏi bị nhục. Cách cô đáp lời người xin ăn, “của đâu mà lấy không”, “cứ thẳng đường mà xéo”, cho thấy cái thói coi thường người nghèo của kẻ có của.
Bốn câu thơ trả miếng
Chàng nho sinh không cãi, nhận luôn đề “làm thơ xin ăn” mà cô đưa ra để làm nhục mình. Bốn câu thơ mở đầu bằng địa danh, nói mình cũng là con dân của vua, chỉ vì nắng hạn mất mùa mới phải đứng đầu bờ xin; câu kết hỏi thẳng “chị nỡ lòng nào chị chẳng cho” ngay trước mặt đám thợ gặt, lại có thể hiểu theo hai nghĩa. Cô gái đỏ mặt, vội vàng đưa lúa. Tiếng cười của đám người làm thuê là phần thưởng cho họ.
Bài học cho kẻ cậy của
Kết truyện, cô gái bỏ thói chua ngoa và thôi ra đồng đứng chống nạnh. Giai thoại không cần trừng phạt nặng nề; chỉ một lần bẽ mặt vì chữ nghĩa cũng đủ làm kẻ hống hách chùn tay.
Nguồn gốc truyện Làm thơ xin ăn
Truyện thuộc chuỗi giai thoại về Trạng Quỳnh tức Nguyễn Quỳnh (1677–1748), người làng Bột Thượng, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa, nên bài thơ mở đầu bằng chính địa danh Hoằng Hóa quê ông. Như nhiều chuyện về Trạng Quỳnh, đây là giai thoại truyền miệng, không có ghi chép lịch sử; bản kể trên không ghi người kể. Trạng Quỳnh cùng Xiển Bột là những nhân vật quen thuộc của truyện cười dân gian được nhắc trong bài học Chùm truyện cười dân gian Việt Nam (Ngữ văn 8).
Đọc thêm giai thoại Trạng Quỳnh: Đất nứt con bọ hung, Đối đáp với Đoàn Thị Điểm và Trạng Quỳnh dạy học.
Câu hỏi thường gặp
Chàng nho sinh xin ăn trong truyện là ai?
Cuối truyện cho biết đó là Trạng Quỳnh. Ông giả làm học trò lỡ đường để trị cô con gái địa chủ chua ngoa.
Vì sao cô gái đỏ mặt khi nghe bài thơ?
Vì bài thơ nhận đúng cái đề cô đưa ra để làm nhục người xin, rồi kết bằng một câu hỏi thẳng, có thể hiểu hai nghĩa, ngay trước mặt những người làm thuê. Từ chối thì thành keo kiệt, đáp lời thì ngượng, nên cô chỉ còn cách vội đưa lúa.