Làm thơ là câu chuyện dân gian đầy thú vị xoay quanh tài ứng đối trong văn chương. Sự sáng tạo và thông minh trong từng câu chữ sẽ khiến người đọc không thể rời mắt.
Buổi nọ, ba người đi qua một trang trại, nhìn vào có một cô gái xinh đẹp tuyệt trần đang hái hoa trong vườn, có hai thị nữ theo hầu. Trạng mê quá, lập mưu từ giã hai người bạn, rồi quay lại vẩn vơ ở ngoài trang trại để tìm cách được gần người đẹp. Hỏi thăm người chung quanh thì biết giai nhân tuyệt sắc nọ là con quan trí sĩ họ Bùi.
Bùi tướng công chỉ sinh được một mình nàng là con gái, đặt tên là Phấn Khanh…
Tình cờ hôm ấy, Bùi Tướng Công đang ngủ mơ màng thì có người trong mơ đang đánh thức dậy và bảo “ra ngay ngoài cửa để đón quan Trạng”.
Tỉnh giấc Bùi tướng Công vội đi thẳng ra cổng thì thấy Trạng. Trông thấy người lạ tướng công liền sai gia nhân ra gọi vào hỏi:
– Thầy người đâu lại? Đứng đấy muốn hỏi gì?
Chung Nhi luống cuống toát mồ hôi, ấp úng trả lời:
– Bẩm, tôi con nhà học trò, trẩy kinh đi thi nhất định lấy cái Trạng nguyên. Nhân qua đây, thấy cảnh đẹp, trộm đứng ngoạn cảnh, có điều gì sơ suất, xin tướng công tha tội cho. Lạm mệnh ngài, tôi thật có lỗi.
Vừa nằm mê thấy có người bảo ra cổng đón Trạng bây giờ gặp ngay một người học trò trẩy kinh quyết giựt lấy cái Trạng nguyên. Bùi tướng Công tin ngay đúng người nầy là Trạng, bèn mời vào “Uyên ương đình” là nơi tướng công dựng lên để kén rể hiền, rồi sai gia nhân bày tiệc thiết đãi.
Rượu ngà ngà say, Trạng súc cảnh sinh tình đọc vanh vách hai bài thơ của hai người bạn làm ở chùa mà Trạng đã thuộc lòng. Bùi tướng Công lè lưỡi chịu là thơ hay, gọi tiểu thư lấy giấy bút lên chép lại để họa vần. Tiểu thư họa vần lại, lời thơ cũng không kém phần xuất sắc.
Ưng ý quá, Bùi tướng Công bèn ngỏ ý muốn gả con gái cho Trạng. Trạng khiêm tốn trả lời.
– Thưa tướng công, người con trai lấy công danh làm chính, chuyện vợ con là thứ yếu. Tướng công có lòng yêu, xin lãnh ý nhưng để cho khi nào đỗ Trạng về mới có thể tính chuyện tiểu đăng khoa.
Tướng công hớn hở gật đầu, càng phục Chung Nhi là người có chí, không vì nhi nữ thường tình mà quên nghiệp lớn. Phấn Khanh cũng vui vẻ thưa rằng:
– Dẫu năm chờ tháng đợi có ngại gì, thiếp mong chàng bẻ quế vinh quy, sẽ được nương nhờ dưới gối.
Thật là:
Một phen tri kỷ gặp người
Ba sinh chắc có duyên trời chi đây.
Ý nghĩa truyện Làm thơ
Thơ của người khác thành tài của mình
Trong hồi này, Chung Nhi say rượu đọc vanh vách hai bài thơ của hai người bạn làm ở chùa, và Bùi tướng công tưởng đó là thơ của chàng. Cả câu chuyện xoay quanh một sự nhầm lẫn được đẩy đi rất xa: người học trò dốt được coi là bậc tài hoa chỉ nhờ trí nhớ tốt và đúng lúc.
Giấc mộng của tướng công
Bùi tướng công nằm mơ thấy có người bảo ra cổng đón quan Trạng, rồi gặp ngay Chung Nhi đứng ngắm vườn. Ông tin chắc vào giấc mộng nên mọi lời của chàng đều thành điềm lành. Truyện cười nhẹ nhàng vào thói tin điềm báo của người có địa vị, và cho thấy may mắn của Trạng Lợn luôn đến từ những sự trùng hợp như thế.
Lời đáp khéo của kẻ không có chữ
Khi được ngỏ ý gả con gái, Chung Nhi đáp rằng phải đỗ Trạng rồi mới tính chuyện “tiểu đăng khoa”. Lời nói nghe như của người có chí lớn, khiến tướng công càng phục. Người đọc thì biết chàng chưa có gì trong tay ngoài sự liều lĩnh, và chính độ vênh ấy làm nên tiếng cười.
Nguồn gốc truyện Làm thơ
Đây là một hồi trong truyện Trạng Lợn, đoạn Chung Nhi gặp Bùi tướng công và tiểu thư Phấn Khanh ở Uyên ương đình. Đoạn này có trong bản “Truyện Trạng Lợn” khuyết danh trên vi.wikisource; trên đó còn bản “Trạng Lợn” 19 hồi của Mộng Quế Thư Hiên ghi năm 1920. Hai câu lục bát cuối bài là lời bình của người kể theo lối truyện xưa. Tiêu đề “Làm thơ” là tên hồi trong chuỗi truyện.
Chuỗi truyện Trạng Lợn
Các hồi truyện Trạng Lợn trên Văn VN, xếp theo thứ tự diễn biến:
- Gốc tích Trạng Lợn: cha mẹ Chung Nhi, thầy Tả Ao đặt đất
- Bắt trộm: bỏ nhà đi, nằm mê đuổi được trộm
- Làm thơ (bài này): gặp Bùi tướng công và tiểu thư Phấn Khanh
- Xứng tài đối đáp: chữ “Chung” thành vế đối
- Trạng gặp người Tiên: được ông lão dạy phép bói
- Trạng lợn xem bói: mở hàng bói ở kinh
- Quýt làm Cam chịu: tìm đôi vòng ngọc của công chúa
- Cứu vua: cõng hoàng đệ chạy thoát khi kinh thành binh biến
- Chân Trạng Nguyên: được vua ban danh Trạng Nguyên
- Đoạn kết: về trí sĩ, gặp lại ông thầy ở bãi Tự Nhiên
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ Chung Nhi đọc ở Uyên ương đình là của ai?
Đó là hai bài thơ của hai người bạn đồng hành làm ở chùa; Chung Nhi thuộc lòng nên đọc lại, khiến Bùi tướng công tưởng là thơ của chàng.
Vì sao Bùi tướng công tin Chung Nhi sẽ đỗ Trạng?
Vì ông vừa nằm mơ thấy có người bảo ra cổng đón quan Trạng thì gặp ngay Chung Nhi, chàng lại nói đi thi nhất định lấy cái Trạng nguyên.