Trạng gặp người Tiên là một hồi trong chuỗi truyện Trạng Lợn (Chung Nhi): rời nhà Bùi tướng công lên kinh, chàng lạc vào một ngôi miếu hoang, gặp ông lão phép lạ, được ông dạy phép bói toán và báo trước những việc sắp xảy ra.
Bùi tướng Công mừng rỡ sai đặt tiệc ở Thủy Đình trên hồ Bán Nguyệt ăn mừng và đưa một mâm vàng cho Trạng để làm tiền lộ phí. Khi từ biệt, Phấn tiểu thư đưa cho chàng một phong thư. Đi được một quãng đường dở đọc thì là một bài thơ tứ tuyệt:
Bán nguyệt chi trung tương hội sứ,
Uyên ương đình nội bá bôi thi.
Nguyên quãn kiên sấn thanh vân lộ,
Tảo tháp hồi lai đan quế nhi.
Tạm dịch là:
Gặp nhau bán nguyệt hồ này,
Uyên ương đình nọ cùng nhau tạc thù.
Mong chàng sớm chảy đường cũ,
Bẻ cành đan quế cho phụ tấm lòng.
Xem thơ xong, hả quá, Trạng quên mất cả đường đi, rồi lạc vào một cái miếu hoang ở giữa đồng. Trong miếu có một ông cụ đầu râu tóc bạc đang ngồi uống nước. Trạng mon men lại gần cụ, ông cụ hỏi:
– Trẩy kinh sao lại vơ vẩn vào đây?
Trạng thưa là bị lạc đường. Ông cụ cầm cái gậy chọc vào bụng Trạng một cái và bảo:
– Muốn trảy kinh, hãy ngồi xuống bóp chân tay cho lão một lát, lão sẽ chỉ đường cho.
Trạng chịu liền. Bóp chân tay xong, Trạng hỏi:
– Bẩm cụ, thế bây giờ cụ đã bằng lòng chỉ cho cháu đường vào kinh chưa.
Ông lão cười khà khà.
– Đâu có dễ dàng thế được. Lão hỏi thực, thầy trẩy kinh làm gì?
– Bẩm, để thi lấy Trạng nguyên.
– Tốt lắm. Nhưng muốn đỗ Trạng nguyên, phải nghe lời lão.
– Thưa cụ, dạy làm sao?
– Thầy phải cõng lão vào tại kinh thì thầy đỗ Trạng.
Trạng lại chịu liền. Cõng ông lão một lát. Trạng nghe thấy ông lão hỏi:
– Thầy vào kinh đỗ Trạng làm gì? Sao không ở luôn Uyên Ương Đình làm con rể Bùi tướng Công có hơn không?
Trạng giật nảy mình, quay lại hỏi:
– Sao, sao cụ biết. Cụ là thần phải không ?
Ông cụ đáp.
– Ta chẳng phải là thần mà cũng chẳng phải là ma. Ta chỉ là một người đối với thầy có tiền duyên túc hải. Mai sau, ta còn có phen hậu hội. Nhưng ta bảo cho thầy biết thầy sẽ còn lận đận năm năm nữa, và hai năm nữa mới chiêm được Trạng nguyên. Năm nay muốn đậu cũng chưa được vì kỳ thi hoãn.
Nhưng thầy nhớ lấy điều này: tháng giêng năm tới thầy nhớ ra ngồi ở thành phía Đông thấy ai gieo mình từ trên xuống thì chạy lại cứu lấy và cõng chạy ngay đi, không cần hỏi han gì cả.
Nay lão hãy tạm dạy cho thày phép bói toán để làm kế sinh nhai và cũng là để tiện bề giao kết bè bạn, hầu rộng đường thi thố sau này với đất nước.
Mừng quá. Trạng chắp tay lạy cụ già và tôn làm thầy. Ông cụ dạy cho Trạng đủ các cách tiên tri bói toán. Dạy đến đâu Trạng nhớ đến đó. Thì ra từ lúc ông lão cầm cái gậy chọc vào bụng Trạng, Trạng từ một người ngu dốt tối tăm đã hóa ra một người thông minh, học một biết mười.
Thấy Trạng đã giỏi, ông lão mới chống gậy đi vào rừng mất tích.
Sau lần gặp người Tiên, Chung Nhi từ một người ngu dốt hóa thành người học một biết mười, mở đầu cho những lần gặp may làm nên danh Trạng Lợn.
Ý nghĩa truyện Trạng gặp người Tiên
Người hiền gặp người kỳ lạ
Lạc vào miếu hoang, Chung Nhi chịu bóp chân tay rồi cõng một ông già lạ mà không hỏi han, không kêu ca. Ông lão vốn đang thử lòng chàng. Giống nhiều truyện cổ, phép lạ chỉ đến với người biết cư xử tử tế với người già, người lạ, dù bản thân người ấy chẳng có tài cán gì.
Chiếc gậy chọc vào bụng
Chi tiết ông lão chọc gậy vào bụng khiến Chung Nhi từ người tối dạ bỗng học một biết mười là cách dân gian giải thích tài bói toán của Trạng Lợn. Câu chuyện vẫn giữ giọng hài hước: cái “tài” của Trạng là món quà được trao, không phải do khổ học.
Lời tiên tri nối các hồi truyện
Ông lão báo trước năm năm lận đận, kỳ thi bị hoãn và dặn tháng Giêng năm sau ra thành phía Đông cứu người gieo mình từ trên thành xuống. Những lời ấy sẽ ứng nghiệm ở các hồi sau, khi Trạng cõng được hoàng đệ trong cơn binh biến. Hồi truyện này vì thế là bản lề của cả chuỗi.
Nguồn gốc truyện Trạng gặp người Tiên
Đây là một hồi trong truyện Trạng Lợn, nhân vật tục truyền tên thật là Dương Đình Chung. Đoạn gặp ông lão ở miếu hoang cùng bài thơ tứ tuyệt chữ Hán của tiểu thư Phấn Khanh có trong bản “Truyện Trạng Lợn” khuyết danh trên vi.wikisource, với các câu thơ chép xuống dòng; phần phiên âm có vài chữ khó đọc (“Nguyên quãn kiên sấn”), giữ nguyên như bản chép. Trên vi.wikisource còn bản “Trạng Lợn” 19 hồi của Mộng Quế Thư Hiên ghi năm 1920.
Chuỗi truyện Trạng Lợn
Các hồi truyện Trạng Lợn trên Văn VN, xếp theo thứ tự diễn biến:
- Gốc tích Trạng Lợn: cha mẹ Chung Nhi, thầy Tả Ao đặt đất
- Bắt trộm: bỏ nhà đi, nằm mê đuổi được trộm
- Làm thơ: gặp Bùi tướng công và tiểu thư Phấn Khanh
- Xứng tài đối đáp: chữ “Chung” thành vế đối
- Trạng gặp người Tiên (bài này): được ông lão dạy phép bói
- Trạng lợn xem bói: mở hàng bói ở kinh
- Quýt làm Cam chịu: tìm đôi vòng ngọc của công chúa
- Cứu vua: cõng hoàng đệ chạy thoát khi kinh thành binh biến
- Chân Trạng Nguyên: được vua ban danh Trạng Nguyên
- Đoạn kết: về trí sĩ, gặp lại ông thầy ở bãi Tự Nhiên
Câu hỏi thường gặp
Ông lão trong miếu hoang dạy Trạng điều gì?
Ông dạy Trạng các phép tiên tri bói toán để làm kế sinh nhai và kết giao bè bạn, đồng thời báo trước những việc sẽ xảy ra với chàng.
Ông lão dặn Trạng làm gì vào tháng Giêng năm sau?
Ra ngồi ở thành phía Đông, thấy ai gieo mình từ trên thành xuống thì chạy lại cứu, cõng chạy ngay đi mà không cần hỏi han.