Giá trị hiện thực là phần giá trị của tác phẩm văn học đến từ việc nó phản ánh đời sống một cách chân thực và sâu sắc: dựng lại bức tranh xã hội của một thời, cho thấy số phận con người trong xã hội ấy, và chỉ ra những nguyên nhân làm nên số phận đó. Khi học Tắt đèn, Lão Hạc, Chí Phèo hay Truyện Kiều, giá trị hiện thực của tác phẩm luôn được bàn cùng giá trị nhân đạo.
| Nghĩa ngắn | Mức độ chân thực, sâu sắc của bức tranh đời sống trong tác phẩm |
| Thuộc | Giá trị nội dung của tác phẩm (cùng với giá trị nhân đạo) |
| Thường gồm | Bức tranh xã hội, số phận con người, nguyên nhân của số phận |
| Dấu hiệu nhận biết | Chi tiết đời sống cụ thể, nhân vật điển hình, mâu thuẫn xã hội rõ |
| Hay gặp ở | Đề “phân tích giá trị hiện thực và nhân đạo”, đọc hiểu truyện hiện thực lớp 8–12 |
Giá trị hiện thực: tấm gương hay ống kính?
Người ta hay ví văn học hiện thực như tấm gương soi đời sống. Hình ảnh ấy đúng một nửa. Tấm gương phản chiếu mọi thứ đặt trước nó, còn nhà văn thì chọn: chọn một xóm nghèo chứ không phải cả tỉnh, chọn một buổi sáng thúc sưu chứ không phải cả năm. Giống một ống kính hơn là tấm gương, ngòi bút hiện thực phóng to những gì người đọc cần thấy.
Vì thế, giá trị hiện thực không đo bằng số chi tiết “giống thật” mà bằng hai điều. Thứ nhất là độ chân thực: đời sống trong tác phẩm có đúng với một thời, một tầng lớp hay không. Thứ hai là độ sâu: tác phẩm có cho thấy vì sao con người khổ, vì sao họ thay đổi, hay chỉ dừng ở bề mặt. Các tài liệu lí luận về văn học hiện thực nhấn mạnh rằng xu hướng này coi trọng việc tái hiện đời sống chân thực và cắt nghĩa số phận con người bằng các quan hệ xã hội, chứ không bằng định mệnh hay yếu tố thần bí.
Cũng cần lưu ý: giá trị hiện thực không phải là “đặc quyền” của trào lưu hiện thực. Một tác phẩm trung đại như Truyện Kiều, hay một truyện ngắn lãng mạn, vẫn có giá trị hiện thực nếu nó cho thấy được sự thật của thời mình. Một số nhà nghiên cứu còn nhắc rằng phản ánh chân thực chỉ là một phương diện, không phải toàn bộ giá trị của tác phẩm; nên khi viết bài, đừng biến tác phẩm thành tư liệu lịch sử.
Bốn lớp cần chỉ ra khi phân tích
- Bức tranh xã hội. Thời nào, nơi nào, tầng lớp nào? Chế độ sưu thuế, nạn đói, cảnh làng quê hay phố thị… Đây là lớp dễ thấy nhất.
- Số phận con người. Nhân vật chịu những nỗi khổ gì: đói nghèo, bị áp bức, bị chà đạp nhân phẩm, bị tha hóa.
- Nguyên nhân. Ai hoặc cái gì gây ra những nỗi khổ ấy? Tác phẩm có giá trị hiện thực sâu sắc thường không đổ cho số phận mà chỉ ra kẻ có quyền, đồng tiền, hủ tục, hoàn cảnh xã hội.
- Tính điển hình. Nhân vật và hoàn cảnh có tiêu biểu cho nhiều người cùng cảnh ngộ không. Chị Dậu là một người đàn bà cụ thể, đồng thời là hình ảnh của cả lớp nông dân nghèo trước Cách mạng.
Viết đoạn trả lời, nên đi theo đúng thứ tự trên và gắn mỗi lớp với ít nhất một chi tiết trong văn bản. Một câu như “tác phẩm có giá trị hiện thực sâu sắc” mà không có dẫn chứng thì gần như không có điểm.
Giá trị hiện thực khác giá trị nhân đạo thế nào?
| Tiêu chí | Giá trị hiện thực | Giá trị nhân đạo |
|---|---|---|
| Câu hỏi trả lời | Đời sống lúc ấy ra sao, vì sao con người khổ? | Nhà văn thương ai, trân trọng điều gì, mong điều gì cho con người? |
| Hướng nhìn | Ra xã hội, hoàn cảnh | Vào con người, phẩm chất, khát vọng |
| Biểu hiện | Tố cáo, phơi bày, cắt nghĩa | Cảm thông, bênh vực, ngợi ca, đề cao quyền sống |
| Ví dụ trong Lão Hạc | Cái nghèo đẩy lão đến đường cùng, con trai phải đi phu | Lòng thương con, lòng tự trọng của lão; cái nhìn cảm thông của ông giáo |
Hai giá trị thường đan vào nhau: càng phơi bày nỗi khổ chân thực, tác phẩm càng làm người đọc thương người trong cuộc. Bài giải nghĩa nhân đạo và giá trị nhân đạo trình bày kĩ vế còn lại. Cũng đừng lẫn giá trị hiện thực của tác phẩm văn học với khái niệm hiện thực lịch sử trong môn Lịch sử: một bên là đời sống được nghệ thuật tái tạo, một bên là những gì đã thực sự diễn ra trong quá khứ.
Giá trị hiện thực trong Tắt đèn, Lão Hạc, Chí Phèo và Truyện Kiều
Tức nước vỡ bờ: một buổi sáng thúc sưu
Đoạn trích từ Tắt đèn của Ngô Tất Tố chỉ diễn ra trong một buổi sáng, nhưng đủ dựng lại cả chế độ sưu thuế ở nông thôn: anh Dậu vừa bị đánh vì thiếu sưu, đang ốm, thì cai lệ và người nhà lí trưởng xông vào trói người. Sự tàn nhẫn của bọn tay sai và cảnh cùng đường của gia đình nông dân là giá trị hiện thực; sức phản kháng bùng lên của chị Dậu cho thấy quy luật “tức nước vỡ bờ”. Phần đọc hiểu có trong bài soạn đoạn trích Tức nước vỡ bờ.
Lão Hạc: cái nghèo ăn mòn con người
Truyện của Nam Cao cho thấy cái nghèo ở nông thôn trước Cách mạng làm người ta đói, rồi đẩy họ vào những lựa chọn đau đớn: con trai lão Hạc bỏ đi làm phu đồn điền vì không đủ tiền cưới vợ, lão phải bán con chó mình thương nhất, rồi chọn cái chết để giữ lại mảnh vườn cho con. Giá trị hiện thực ở đây sâu ở chỗ nỗi khổ hiện lên qua từng chi tiết sinh hoạt rất nhỏ. Xem các bài phân tích nhân vật lão Hạc để thấy cách đi dẫn chứng.
Chí Phèo: khi xã hội cướp mất nhân hình
Chí Phèo vốn là anh canh điền hiền lành, sau khi bị đẩy vào tù thì trở về thành kẻ rạch mặt ăn vạ, làm tay sai cho Bá Kiến. Nam Cao ghi lại một hiện tượng làng quê và cắt nghĩa nó: người nông dân bị tha hóa vì bị áp bức và bị cự tuyệt. Đó là chiều sâu hiện thực mà đề thi lớp 11 rất hay hỏi, thường đi kèm dàn ý phân tích truyện Chí Phèo của Nam Cao.
Truyện Kiều: xã hội của đồng tiền
Dù viết bằng thơ lục bát và theo cốt truyện có sẵn, Truyện Kiều vẫn phơi bày một xã hội mà đồng tiền và quyền lực chi phối số phận con người: cha bị oan vì bọn sai nha, Kiều phải bán mình chuộc cha, rơi vào tay Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh. Ví dụ này cho thấy giá trị hiện thực có thể có ở cả văn học trung đại.
Bốn câu luyện viết về giá trị hiện thực
Câu 1: Giá trị hiện thực của một tác phẩm thường được thể hiện qua những phương diện nào?
Đáp án: Qua bức tranh xã hội của một thời, qua số phận con người trong xã hội ấy, qua những nguyên nhân gây ra nỗi khổ của họ, và qua tính điển hình của nhân vật, hoàn cảnh.
Câu 2: Chi tiết lão Hạc phải bán cậu Vàng thể hiện giá trị hiện thực hay giá trị nhân đạo?
Đáp án: Cả hai. Về hiện thực, chi tiết cho thấy cái nghèo dồn người nông dân tới mức phải bán cả người bạn thân thiết. Về nhân đạo, nỗi day dứt của lão khi bán chó cho thấy tấm lòng nhân hậu, giàu tình thương mà nhà văn trân trọng.
Câu 3: Vì sao nói Truyện Kiều có giá trị hiện thực dù là tác phẩm trung đại viết theo cốt truyện có sẵn?
Đáp án: Vì Nguyễn Du đã dùng câu chuyện ấy để phơi bày những mặt trái của xã hội: thế lực đồng tiền, bọn quan lại sai nha tham lam, những kẻ buôn người. Những điều đó đúng với đời sống phong kiến suy tàn mà người đọc thời ông có thể nhận ra.
Câu 4: Viết câu mở đoạn cho đoạn văn phân tích giá trị hiện thực của Tức nước vỡ bờ.
Đáp án tham khảo: “Chỉ qua một buổi sáng thúc sưu trong túp lều nhà chị Dậu, Ngô Tất Tố đã dựng lại trọn vẹn nỗi khổ của người nông dân dưới gánh sưu thuế và sự tàn nhẫn của bọn tay sai ở nông thôn.” Câu mở đoạn nêu được phạm vi chi tiết (một buổi sáng) và cả hai lớp hiện thực (nỗi khổ, kẻ gây khổ).
Viết về giá trị hiện thực sao cho trúng ý?
Giá trị hiện thực của tác phẩm là gì, hiểu ngắn gọn ra sao?
Là những gì tác phẩm cho ta biết một cách chân thực về đời sống: xã hội lúc ấy thế nào, con người sống ra sao, vì sao họ khổ hoặc thay đổi.
Giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo, nên viết cái nào trước?
Thường viết giá trị hiện thực trước, vì nó cho thấy hoàn cảnh; giá trị nhân đạo viết sau, vì nó là thái độ của nhà văn trước hoàn cảnh ấy. Tuy vậy, đề chỉ hỏi một giá trị thì chỉ cần nhắc vế kia ở câu kết.
Tác phẩm lãng mạn có giá trị hiện thực không?
Có thể có. Một truyện ngắn lãng mạn vẫn có thể ghi lại chân thực nỗi buồn, cảnh nghèo của một vùng quê. Chỉ khác là bút pháp lãng mạn thường không đi sâu vào việc cắt nghĩa nguyên nhân xã hội như văn học hiện thực.
Giá trị hiện thực là gì trong văn học hiện thực phê phán?
Trong văn học hiện thực phê phán, giá trị hiện thực nghiêng về phơi bày và tố cáo những bất công của xã hội đương thời, như các sáng tác của Ngô Tất Tố, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng.
Lỗi hay gặp nhất là kể lại cốt truyện rồi kết luận “phản ánh hiện thực xã hội”. Giám khảo cần thấy em chỉ ra được ai khổ, khổ vì đâu, và chi tiết nào nói điều đó rõ nhất, như sợi dây trói anh Dậu trong buổi sáng thúc sưu.