Hiện thực lịch sử là toàn bộ những gì đã thật sự diễn ra trong quá khứ của loài người, có thật một cách khách quan, ai muốn hay không muốn cũng vậy. Đây là một trong hai cách hiểu chữ “lịch sử” ở Bài 1 sách Lịch sử 10, đặt cạnh lịch sử được con người nhận thức. Nắm được hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử khác nhau ở đâu là chìa khóa của cả bài học.
| Khái niệm | Những gì đã xảy ra trong quá khứ, tồn tại độc lập với ý thức con người |
| Nghĩa đối lập | Nhận thức lịch sử: hiểu biết, cách kể, cách đánh giá của con người về quá khứ |
| Thuộc | Khái niệm nhập môn của môn Lịch sử và ngành sử học |
| Dấu hiệu nhận biết | Trả lời câu “chuyện gì đã xảy ra”, không phải “người ta nói gì về nó” |
| Học ở | Lịch sử 10, Bài 1 (Kết nối tri thức, Cánh diều) |
Hiện thực lịch sử theo sách Lịch sử 10
Chữ lịch sử trong tiếng Việt được dùng cho hai thứ khác nhau mà ta thường không để ý. Câu “Lịch sử không thể thay đổi” nói về những gì đã xảy ra. Câu “Lịch sử phải được viết lại cho đúng” lại nói về những gì con người ghi chép, kể lại. Sách Lịch sử 10 tách hai lớp ấy ra: lớp thứ nhất là hiện thực lịch sử, lớp thứ hai là lịch sử được con người nhận thức (gọi gọn là nhận thức lịch sử).
Theo cách trình bày của sách, hiện thực lịch sử bao gồm mọi việc đã từng xảy ra, từ đời sống một con người, một làng, một quốc gia cho tới cả nhân loại. Nó tồn tại khách quan: có người biết hay không, có ai ghi lại hay không, thì sự việc vẫn đã xảy ra như nó đã xảy ra. Còn nhận thức lịch sử là phần con người biết và hiểu về quá khứ ấy, thể hiện qua lời kể, sách vở, công trình nghiên cứu, phim ảnh, tượng đài, lễ hội.
Hai chữ “lịch sử” ấy có từ một gốc chung; ai muốn xem chữ 歷史 được tạo ra thế nào có thể đọc bài giải nghĩa từ lịch sử và chữ 歷史.
Bảng đối chiếu với nhận thức lịch sử
| Tiêu chí | Hiện thực lịch sử | Nhận thức lịch sử |
|---|---|---|
| Là gì | Sự việc đã xảy ra | Hiểu biết, cách kể và đánh giá của con người về sự việc đó |
| Tính chất | Khách quan, không theo ý ai | Mang dấu ấn của người nhận thức |
| Số lượng | Chỉ có một | Có thể nhiều cách, nhiều phiên bản |
| Có thay đổi không | Không, đã xảy ra là cố định | Có, khi tìm thêm tư liệu hoặc đổi góc nhìn |
| Con người tiếp cận bằng | Dấu vết còn lại: hiện vật, văn bản, lời truyền | Chính là kết quả của việc tiếp cận ấy |
Hai lớp này không bao giờ trùng khít. Sách giáo khoa nói rõ con người không thể tái hiện đầy đủ, tuyệt đối quá khứ đúng như nó đã diễn ra. Khoảng cách to hay nhỏ tùy người tìm hiểu cần gì, giỏi đến đâu, có trong tay tư liệu gì và làm theo phương pháp nào. Đó cũng là chỗ ngành sử học và cách làm việc với sử liệu bước vào: làm cho khoảng cách ấy hẹp lại.
Bốn dấu hiệu nhận ra hiện thực lịch sử
- Đã xảy ra. Nó thuộc về quá khứ. Một kế hoạch chưa làm, một lời dự đoán, một chuyện tưởng tượng thì không phải hiện thực lịch sử.
- Khách quan. Không ai thêm bớt được. Người ta có thể giấu, xuyên tạc hay quên một sự kiện, nhưng không làm cho nó “chưa từng xảy ra”.
- Chỉ có một. Một trận đánh chỉ diễn ra một lần, theo một cách. Có mười cuốn sách kể về nó thì là mười nhận thức, không phải mười hiện thực.
- Chỉ chạm tới được qua dấu vết. Ta không quay lại quá khứ để xem, mà chỉ đọc được nó qua hiện vật, di tích, giấy tờ, lời kể còn lại.
Mẹo khi làm bài: đọc một câu, xét xem nó kể “điều đã xảy ra” hay kể “người ta hiểu, đánh giá điều đó ra sao”. Câu nào có chữ cho rằng, đánh giá, ý nghĩa, hoặc là một tác phẩm, một tượng đài, thì gần như chắc chắn thuộc về nhận thức.
Từ tấm bia Ma-gien-lăng đến trang tiểu thuyết lịch sử
Hai mặt của một tấm bia
Sách Lịch sử 10 Kết nối tri thức đưa ra hai dòng chữ trên hai mặt một tấm bia ở Phi-líp-pin. Cả hai cùng nói về một chuyện đã xảy ra năm 1521: đoàn thủy thủ của Ma-gien-lăng đến hòn đảo này và đụng độ với thủ lĩnh địa phương La-pu-la-pu. Đó là hiện thực lịch sử. Nhưng một mặt bia kể đây là chặng đường của chuyến đi vòng quanh thế giới bằng đường biển đầu tiên; mặt kia coi Ma-gien-lăng là người cầm đầu một cuộc xâm lược và tôn vinh người đã đánh bại ông. Một sự kiện, hai nhận thức, vì hai bên viết bia đứng ở hai phía khác nhau.
Hai quả bom tháng 8 năm 1945
Đầu tháng 8 năm 1945, Mỹ ném hai quả bom nguyên tử xuống Hi-rô-si-ma và Na-ga-xa-ki. Sự việc ấy cùng với con số thương vong là hiện thực lịch sử. Nó đã giúp kết thúc chiến tranh sớm hơn hay là một tội ác với dân thường, thì đó là chuyện của nhận thức, và các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận.
Một trận đánh, một cuốn tiểu thuyết
Văn học cũng là một cách nhận thức lịch sử. Cuộc tiến quân đánh tan quân Thanh của vua Quang Trung đầu xuân năm 1789 là hiện thực lịch sử. Những trang kể trận này trong Hoàng Lê nhất thống chí lại là cách nhóm tác giả Ngô gia văn phái kể lại trận ấy: chọn chi tiết, xây dựng lời nhân vật, đặt cảm xúc của người viết vào trang văn. Đọc bài soạn Hoàng Lê nhất thống chí cho lớp 8 sẽ thấy rõ một tác phẩm vừa bám vào sự kiện thật vừa mang cái nhìn riêng của người cầm bút.
Tiểu thuyết lịch sử thường còn đi xa hơn, thêm nhân vật, lời thoại, tình tiết hư cấu. Vì vậy học sinh không nên lấy chi tiết trong truyện làm bằng chứng cho hiện thực lịch sử khi chưa đối chiếu với sử liệu. Chỗ ranh giới giữa hư cấu và ghi chép sự thật được bàn ở ranh giới giữa văn hư cấu và phi hư cấu.
Luyện tập: phân biệt hiện thực và nhận thức
Câu 1: Đâu là hiện thực lịch sử, đâu là nhận thức lịch sử?
a) Năm 1010, Lý Công Uẩn dời kinh đô từ Hoa Lư ra Đại La.
b) Tượng đài vua Lý Thái Tổ dựng bên hồ Hoàn Kiếm.
c) Một bài nghiên cứu phân tích lí do của việc dời đô.
Đáp án: a là hiện thực lịch sử, vì đó là sự việc đã xảy ra. b và c là nhận thức lịch sử: tượng đài là cách hậu thế ghi nhớ, tôn vinh; bài nghiên cứu là cách con người lý giải sự kiện.
Câu 2: Vì sao hai mặt tấm bia Ma-gien-lăng ghi khác nhau?
Đáp án: Vì người viết mỗi mặt bia có lập trường, mục đích và góc nhìn khác nhau. Hiện thực lịch sử chỉ có một, nhưng nhận thức về nó phụ thuộc vào người nhận thức.
Câu 3: Nhận định “Hiện thực lịch sử thay đổi theo cách người ta viết sử” đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Cái thay đổi là nhận thức lịch sử. Hiện thực lịch sử đã xảy ra thì cố định; người viết sử chỉ có thể kể đúng hơn hoặc sai hơn về nó.
Câu 4: Truyện Thánh Gióng có phải hiện thực lịch sử không?
Đáp án: Không. Truyền thuyết là cách dân gian nhận thức và kể lại quá khứ, có nhiều yếu tố kì ảo như cậu bé vươn vai thành tráng sĩ. Phía sau câu chuyện có thể là những cuộc chống giặc có thật thời xa xưa, nhưng bản thân truyện thuộc về nhận thức lịch sử.
Hiện thực lịch sử trong giờ Sử lớp 10
Hiện thực lịch sử là gì theo sách lớp 10?
Là mọi việc đã thật sự xảy ra trong quá khứ, có thật khách quan, không đổi theo mong muốn của ai. Cả sách Kết nối tri thức và Cánh diều đều mở đầu môn học bằng khái niệm này.
Hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử có quan hệ thế nào?
Hiện thực là đối tượng, nhận thức là kết quả con người tìm hiểu đối tượng đó. Nhận thức càng dựa trên nhiều sử liệu tin cậy và phương pháp đúng thì càng gần hiện thực, nhưng không bao giờ trùng khít hoàn toàn.
Cho một ví dụ về hiện thực lịch sử?
Việc nhà Lý dời đô ra Thăng Long năm 1010, hay chuyến đi vòng quanh Trái Đất của đoàn thủy thủ Ma-gien-lăng đầu thế kỉ XVI, đều là hiện thực lịch sử. Sách viết về chúng, phim dựng lại chúng là nhận thức lịch sử.
Hiện thực lịch sử có giống chủ nghĩa hiện thực trong văn học không?
Không. Chủ nghĩa hiện thực là một trào lưu sáng tác, chủ trương phản ánh đời sống chân thực qua nhân vật điển hình. Hiện thực lịch sử là chính quá khứ đã xảy ra. Hai khái niệm chỉ chung chữ “hiện thực”.