Đồng sàng dị mộng là thành ngữ Hán Việt, nghĩa đen là cùng nằm một giường mà mỗi người mơ một giấc mơ khác. Nghĩa bóng chỉ những người sống chung hoặc cùng làm một việc nhưng trong lòng mỗi người một toan tính, không chung chí hướng. Thành ngữ này dùng được cho vợ chồng lẫn cho đối tác, đồng minh, đồng nghiệp.
| Nghĩa bóng | Gần gũi bề ngoài nhưng ý nghĩ, mục đích mỗi người một khác |
| Chữ Hán | 同床異夢: đồng (cùng) + sàng (giường) + dị (khác) + mộng (giấc mơ) |
| Loại | Thành ngữ bốn chữ gốc Hán |
| Sắc thái | Chê nhẹ hoặc ngậm ngùi; hay dùng trong văn viết, bình luận |
Đồng sàng dị mộng nghĩa đen ra sao?
Bốn chữ dựng nên một cảnh rất gần: hai người nằm cạnh nhau, chung chăn chung gối, nhưng khi nhắm mắt thì mỗi người trôi vào một giấc mơ riêng mà người kia không bước vào được. Không có cãi vã, không có ai bỏ đi. Chỉ là khoảng cách vô hình giữa hai cái đầu.
Từng chữ đều quen trong tiếng Việt: đồng như trong đồng hành, đồng lòng; sàng là giường, chữ ít dùng riêng; dị như trong dị biệt, dị nghị; mộng như trong mộng mơ, ác mộng. Thành ngữ đi theo lối Hán văn: hai vế đối nhau, đồng sàng đối với dị mộng, cái cùng ở ngoài đối với cái khác ở trong.
Từ cảnh ấy, nghĩa bóng tách thành hai hướng dùng:
- Trong hôn nhân, tình cảm: vợ chồng vẫn chung nhà, nhưng không còn chung suy nghĩ, mỗi người một nỗi niềm. Ví dụ: Hai người giữ cuộc hôn nhân vì con, sống cảnh đồng sàng dị mộng đã nhiều năm.
- Trong công việc, quan hệ đối tác: cùng tham gia một dự án, một liên minh, nhưng mỗi bên nhắm một lợi ích riêng. Ví dụ: Hai công ty ký hợp tác rầm rộ, nhưng thực chất là đồng sàng dị mộng, chưa đầy năm đã rút vốn.
Những thành ngữ đứng gần và đứng ngược
Tiếng Việt có vài cách nói gần nghĩa, mỗi cách một sắc độ:
| Cách nói | Nét nghĩa | Khác đồng sàng dị mộng ở đâu |
|---|---|---|
| Bằng mặt mà không bằng lòng | Ngoài mặt hòa thuận, trong lòng không phục | Nhấn sự bất mãn ngầm; đồng sàng dị mộng nhấn mục đích khác nhau |
| Trống đánh xuôi, kèn thổi ngược | Mỗi người làm một kiểu, không ăn khớp | Lệch nhau lộ ra ngoài hành động; đồng sàng dị mộng có thể vẫn yên ả bề ngoài |
| Cơm không lành, canh không ngọt | Vợ chồng, người nhà bất hòa | Đã có va chạm; đồng sàng dị mộng có khi chẳng ai nói ra |
| Mạo hợp thần ly (貌合神離) | Bề ngoài hợp, tinh thần rời xa | Rất gần nghĩa, nhưng ít gặp trong tiếng Việt |
Trái nghĩa là những cách nói về sự cùng chí hướng: đồng tâm hiệp lực, chung lưng đấu cật, tâm đầu ý hợp, và gọn nhất là đồng lòng. Ý niệm ngược lại ấy được bàn kỹ hơn trong bài nghĩa chữ đoàn kết và cách viết nghị luận.
Bốn chữ này đi từ Trung Hoa sang
Đồng sàng dị mộng là thành ngữ dùng chung trong vùng văn hóa chữ Hán. Người Trung Quốc viết 同床異夢, người Hàn đọc là dongsang-imong, người Nhật đọc là dōshōimu, người Việt đọc theo âm Hán Việt. Bốn nước dùng gần như cùng một nghĩa.
Về xuất xứ, từ điển thành ngữ của Bộ Giáo dục Đài Loan dẫn về một bức thư của Trần Lượng, nhà nho đời Nam Tống, gửi Chu Hy (tự Nguyên Hối). Hai ông tranh luận với nhau qua thư từ nhiều năm, mỗi người giữ một quan điểm. Câu nói về chuyện “cùng giường mà mỗi người một giấc mơ” trong thư được hậu thế rút gọn thành bốn chữ quen dùng như bây giờ. Nguyên văn câu trong thư có dị bản, nên chỉ nên nhớ ý chính và người viết.
Từ điển tiếng Trung hiện nay ghi cả hai nghĩa: vợ chồng không hòa thuận, và những người cùng sống, cùng làm việc mà mỗi người một tính toán. Người Việt nghe bốn chữ này thường nghĩ đến chuyện vợ chồng trước, dù trên báo chí nghĩa đối tác, liên minh cũng gặp nhiều.
Khi một tập thể đồng sàng dị mộng
Thành ngữ này hay xuất hiện trong bài tập giải nghĩa thành ngữ Hán Việt ở THCS và có thể thành chất liệu cho bài nghị luận về tinh thần tập thể. Vài ý có thể triển khai:
- Giải thích: đồng sàng dị mộng là ở cạnh nhau mà không chung mục đích; cái nguy nằm ở chỗ bề ngoài vẫn yên.
- Biểu hiện: nhóm học tập mỗi người lo điểm riêng, phần việc chung bỏ trống; hai bên hợp tác mà giấu nhau thông tin.
- Hệ quả: việc chung chậm, đổ vỡ khi gặp khó, niềm tin mất dần.
- Bài học: nói rõ mục tiêu từ đầu, lắng nghe để biết người bên cạnh đang “mơ” gì.
Với chuyện vợ chồng, ca dao Việt lại thường nói về phía ngược lại, về cái nghĩa gắn bó “thuận vợ thuận chồng”; có thể đối chiếu ở tuyển những câu ca dao về vợ chồng đồng lòng.
Chỗ dễ dùng sai: đồng sàng dị mộng không có nghĩa là ngủ mơ thấy khác nhau theo nghĩa đen, cũng không dùng cho hai người đơn thuần khác sở thích. Hai bạn cùng phòng, một người thích nhạc rock, một người thích nhạc trữ tình, chưa phải là đồng sàng dị mộng; chỉ khi họ cùng theo đuổi một việc mà mỗi người nhắm một đích thì mới đúng.
Đặt câu, dịch nghĩa và vài cách nói gần
Đồng sàng dị mộng có nghĩa là gì trong tình yêu?
Là cảnh hai người vẫn bên nhau, thậm chí đã cưới, nhưng không còn chung suy nghĩ, kế hoạch hay cảm xúc. Thành ngữ thường mang giọng tiếc nuối hơn là chê trách.
Đặt câu với đồng sàng dị mộng thế nào?
Ví dụ: Liên minh hai đội bóng chỉ là đồng sàng dị mộng, mỗi bên đều muốn giành ngôi đầu. Hoặc: Họ ở chung một mái nhà mà đồng sàng dị mộng, bữa cơm chỉ còn tiếng thìa đũa.
Đồng sàng dị mộng tiếng Anh là gì?
Có thể dịch sát là same bed, different dreams. Khi cần một cách nói tự nhiên hơn, tùy ngữ cảnh dùng to be on different pages hoặc strange bedfellows (cho những đối tác vốn không hợp nhau).
Đồng sàng là gì?
Đồng sàng là cùng giường. Tách riêng, hai chữ này ít dùng trong tiếng Việt hiện đại; người ta gặp chúng chủ yếu trong thành ngữ đồng sàng dị mộng.