Động Bàn Tơ là hang ổ của bảy nữ yêu tinh nhện trong tiểu thuyết Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân, nơi Đường Tăng bị bắt và trói bằng tơ nhện. Từ tích truyện ấy, người Việt dùng “động Bàn Tơ” theo nghĩa bóng để chỉ chốn đầy cám dỗ, giăng sẵn bẫy, ai sa chân vào thì khó gỡ ra.
| Nghĩa ngắn | Hang của bảy nhện tinh trong Tây Du Ký; nghĩa bóng: chốn cám dỗ, cạm bẫy |
| Gốc từ | Hán Việt 盤絲洞 (bàn ti động): hang tơ cuộn |
| Xuất hiện | Hồi 72 của Tây Du Ký |
| Sắc thái | Nghĩa bóng thường mỉa mai hoặc trêu đùa, không phải lời khen |
Động Bàn Tơ nằm ở hồi nào?
Tích này nằm ở hồi 72 của Tây Du Ký. Tên hồi trong nguyên tác mở đầu bằng câu 盤絲洞七情迷本, đại ý: ở động Bàn Tơ, bảy thứ tình làm mê cái gốc của người tu. Thầy trò Đường Tăng vừa rời nước Chu Tử, gặp một trang trại vắng đàn ông. Đường Tăng nhất định tự mình đi xin cơm chay, không để học trò đi thay.
Trong nhà có bảy cô gái xinh đẹp, bốn người ngồi thêu, ba người đá cầu. Họ tiếp đãi khách rất niềm nở, nhưng thực ra là bảy con nhện thành tinh. Đến lúc lộ mặt, chúng trói Đường Tăng treo lên xà nhà rồi nhả tơ to như sợi thừng, quấn kín cổng trang trại. Tôn Ngộ Không chạy tới, thấy tơ nhện quấn dày hàng trăm lớp mới biết sư phụ lâm nạn. Trận giải cứu còn kéo sang hồi sau, khi lũ nhện chạy đến cầu cứu người sư huynh của chúng.
Cảnh bảy nàng nhện trên phim Tây Du Ký năm 1986 được khán giả Việt nhớ rất lâu, và từ năm 1927 đã có một bộ phim câm Trung Quốc lấy chính tên “Bàn Tơ động”. Cùng series có nhiều nhân vật đi vào lời ăn tiếng nói của người Việt, như vua ma đầu trâu ở Hỏa Diệm Sơn.
Chữ Bàn Tơ và nghĩa bóng
Tên gốc là 盤絲洞. Chữ 盤 (bàn) là cái mâm, cũng có nghĩa cuộn tròn, quấn quanh; chữ 絲 (ti) là tơ; 洞 (động) là hang. Bản dịch tiếng Việt giữ chữ “bàn” và đổi “ti” thành “tơ” cho dễ hiểu, vì thế có cái tên nửa Hán nửa Việt: Bàn Tơ. Hiểu sát chữ thì đây là “hang tơ cuộn”, nơi tơ nhện quấn thành lớp lớp.
Vì cái hang ấy vừa có người đẹp, vừa có bẫy, người ta dùng “động Bàn Tơ” để nói về:
- Chốn cám dỗ, khó thoát ra: “Quán game đầu ngõ đúng là động Bàn Tơ, vào là quên giờ về.”
- Nơi bề ngoài êm ái, bên trong giăng bẫy: lời mời chào ngọt ngào nhưng mục đích là kéo người ta vào thế khó.
- Cách nói đùa trong nhóm bạn, khi một chỗ có quá nhiều thứ níu chân: “Trung tâm thương mại mùa giảm giá là động Bàn Tơ của ví tiền.”
Trên báo, cụm từ này đôi khi được đặt trong ngoặc kép ở các bài điều tra để gọi những tụ điểm làm ăn khuất tất, trá hình. Đó là nghĩa mỉa mai, nặng hơn nhiều so với lời đùa thường ngày, nên dùng cho người hay chỗ cụ thể cần cẩn trọng.
Người xưa đặt bảy con nhện cạnh chữ “thất tình” trong tên hồi, nên nhiều người đọc tích này như ẩn dụ về bảy thứ cảm xúc làm người tu luyện mê muội. Bảy thứ ấy là gì được kể ở bài giải nghĩa thất tình lục dục của con người.
Gần nghĩa, trái nghĩa với động Bàn Tơ
| Cách nói | Giống và khác |
|---|---|
| Cạm bẫy, bẫy ngọt | Gần nghĩa nhất; nhưng không gợi hình ảnh nơi chốn và người đẹp như động Bàn Tơ |
| Hang hùm, hang cọp | Cũng là chốn nguy hiểm, nhưng nguy hiểm lộ rõ, không có vẻ ngoài quyến rũ |
| Sào huyệt, hang ổ | Nơi trú ẩn của kẻ xấu; trung tính hơn, không mang nét cám dỗ |
| Động tiên, chốn bồng lai | Trái nghĩa về sắc thái: nơi đẹp, thanh cao, không có bẫy |
Hay lẫn nhất là gọi chung mọi tích có người đẹp trong Tây Du Ký là “động Bàn Tơ”. Thực ra Nữ Nhi quốc (Tây Lương nữ quốc) là một kiếp nạn khác: nữ vương thật lòng muốn giữ Đường Tăng lại làm chồng, chứ không phải yêu tinh giăng tơ bắt người. Gọi nhầm hai nơi này với nhau là sai tích truyện.
Bảy nàng nhện và chữ Bàn Tơ
Động Bàn Tơ là gì trong Tây Du Ký?
Là hang của bảy nữ yêu tinh nhện, nơi Đường Tăng bị bắt khi đi xin cơm chay một mình. Tích này nằm ở hồi 72; người ra tay giải cứu là Tôn Ngộ Không.
Vì sao gọi là Bàn Tơ?
Vì tên gốc 盤絲洞 có chữ 盤 (cuộn, quấn, cũng là cái mâm) và 絲 (tơ). Bản tiếng Việt dịch chữ ti thành tơ, giữ chữ bàn, nên thành động Bàn Tơ: hang tơ nhện quấn lớp lớp.
Nói một nơi là động Bàn Tơ có phải lời khen?
Thường là không. Cụm này mang ý chê hoặc đùa: nơi đó đầy cám dỗ, vào rồi khó dứt ra. Gọi chỗ làm việc hay nhà người khác là động Bàn Tơ dễ khiến người nghe phật lòng.
Động Bàn Tơ có thật không?
Không. Đây là địa danh hư cấu trong tiểu thuyết Tây Du Ký. Các cảnh động Bàn Tơ người xem biết đến đều là phim trường hoặc cảnh dựng cho phim.