Thất tình lục dục là cụm Hán Việt chỉ bảy thứ tình cảm và sáu thứ ham muốn mà con người ai cũng có: thất tình là bảy cảm xúc như mừng, giận, buồn, sợ, yêu, ghét, muốn; lục dục là sáu ham muốn nảy ra từ mắt, tai, mũi, lưỡi, thân thể và ý nghĩ. Nói ai đó “còn thất tình lục dục” nghĩa là người ấy vẫn là người thường, còn vui buồn, còn thèm muốn như mọi người.
| Nghĩa ngắn | Mọi cảm xúc và ham muốn thường tình của con người |
| Chữ Hán | 七情六欲: thất (bảy) · tình (tình cảm) · lục (sáu) · dục (ham muốn) |
| Loại từ | Cụm từ cố định, dùng như danh từ |
| Sắc thái | Trang trọng, hay gặp trong văn Phật học, văn chương, lời bình |
Thất tình lục dục gồm những gì?
Gỡ cụm từ ra làm hai nửa sẽ dễ hiểu hơn.
Thất tình (七情) là bảy trạng thái tình cảm. Danh sách hay được dẫn nhất là: hỉ (mừng), nộ (giận), ai (buồn), cụ (sợ), ái (yêu), ố (ghét), dục (muốn). Bốn chữ mừng, giận, yêu, ghét trong số đó chính là cụm bốn chữ hỉ nộ ái ố mà người Việt quen nói.
Lục dục (六欲) là sáu thứ ham muốn. Cách hiểu phổ biến gắn chúng với sáu giác quan, sáu “cửa” để con người tiếp xúc với thế giới:
- Mắt ham nhìn cái đẹp (nhãn).
- Tai ham nghe tiếng êm tai, lời khen (nhĩ).
- Mũi ham mùi thơm (tỷ).
- Lưỡi ham vị ngon (thiệt).
- Thân ham cảm giác dễ chịu, êm ấm (thân).
- Ý ham những điều mình thích nghĩ tới (ý).
Ghép lại, thất tình là phần cảm, lục dục là phần muốn. Hai nửa ấy phủ gần trọn đời sống bên trong của một con người, nên cả cụm thường được dùng theo nghĩa khái quát: mọi cung bậc tình cảm và dục vọng thường tình.
Nho, Phật và Đông y mỗi nhà kể một kiểu
Không có một danh sách duy nhất cho thất tình. Mỗi truyền thống liệt kê hơi khác nhau, dù tinh thần chung giống nhau.
| Truyền thống | Bảy thứ tình | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nho gia (sách Lễ ký, thiên Lễ vận) | hỉ, nộ, ai, cụ, ái, ố, dục | Coi đây là những tình “không học mà biết” |
| Sách Phật học | Gần giống bản Nho gia, có bản thay một vài chữ | Sách tiếng Việt hay gặp bản có thêm lạc (vui) thay cho cụ (sợ) |
| Đông y | hỉ, nộ, ưu, tư, bi, khủng, kinh | Xem cảm xúc thái quá là một nguyên nhân bên trong gây mất cân bằng cơ thể |
Lục dục cũng vậy. Sách xưa có cách kể khác, nhưng người đời sau thường quy về sáu giác quan như ở trên, khớp với khái niệm lục căn của nhà Phật (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý). Vì vậy khi viết, nên nói thất tình lục dục là “các cảm xúc và ham muốn của con người” thay vì khẳng định cứng một danh sách.
Đừng lẫn với thất tình vì tình yêu
Đây là chỗ dễ hiểu sai nhất. Chữ thất tình trong cụm này viết là 七情, chữ thất nghĩa là bảy. Còn thất tình khi nói ai đó buồn vì bị người yêu từ chối hay chia tay là 失情, chữ thất nghĩa là mất. Hai từ đọc giống hệt nhau mà nghĩa xa nhau.
| Từ, cụm từ | Nghĩa | Quan hệ với thất tình lục dục |
|---|---|---|
| Hỉ nộ ái ố | Mừng, giận, yêu, ghét | Một phần của thất tình |
| Dục vọng | Ham muốn mạnh, thường chỉ ham muốn vật chất | Gần với lục dục |
| Người trần mắt thịt | Người phàm, chưa thoát tục | Gần nghĩa khi nói “ai chẳng có thất tình lục dục” |
| Lục căn, lục trần | Sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng | Nền khái niệm của lục dục trong Phật học |
| Vô dục, thanh tịnh | Không còn ham muốn, lòng trong lặng | Trạng thái đối lập mà người tu hướng tới |
Sáu tên cướp trong Tây du ký
Văn chương cổ điển có một hình ảnh rất khéo về chuyện này. Ở hồi thứ mười bốn Tây du ký, ngay sau khi Tôn Ngộ Không theo Đường Tăng lên đường, thầy trò gặp sáu tên cướp chặn đường. Tên của chúng, đọc theo âm Hán Việt, là Nhãn Khán Hỉ, Nhĩ Thính Nộ, Tỵ Khứu Ái, Thiệt Thường Tư, Ý Kiến Dục, Thân Bản Ưu: mắt thấy thì mừng, tai nghe thì giận, mũi ngửi thì thích, lưỡi nếm thì nghĩ, ý thấy thì muốn, thân vốn hay lo.
Đọc kĩ sẽ thấy mỗi tên ghép một giác quan với một thứ tình. Sáu tên cướp chính là sáu căn bị cảm xúc và ham muốn sai khiến. Ngộ Không đánh chết cả sáu, bị Đường Tăng trách là ra tay tàn nhẫn, giận bỏ đi. Nhiều nhà bình giải đọc đoạn này như một ẩn dụ: muốn đi tới chân kinh, người tu phải dẹp được “lục tặc” trong chính mình trước.
Nhìn thất tình lục dục bằng con mắt hôm nay
Trong bài nghị luận về cảm xúc hay lối sống, cụm này hay xuất hiện ở phần giải thích. Có thể triển khai theo vài ý:
- Có cảm xúc và ham muốn là bình thường. Đã là người thì vui, buồn, thèm, muốn. Phủ nhận chúng chỉ làm ta sống giả.
- Vấn đề nằm ở chỗ để chúng dẫn đường. Giận quá hóa liều, ham quá hóa tham. Câu chuyện sáu tên cướp cho thấy: khi giác quan làm chủ, con người dễ đi lạc.
- Tiết chế chứ không diệt bỏ. Nhà Phật dạy quan sát từng cảm xúc khi nó vừa khởi lên, lối tập gần với cách sống chánh niệm từng khoảnh khắc. Nho gia thì nói đến chữ lễ để giữ cho tình không vượt quá mức.
Câu dùng đời thường: Ông ấy tu hành mấy chục năm, nhưng vẫn thừa nhận mình còn đủ thất tình lục dục như ai. · Nhân vật được khắc họa sống động vì có đủ thất tình lục dục, không phải một hình mẫu toàn thiện.
Thất tình lục dục qua vài câu hỏi ngắn
Thất tình lục dục nghĩa là gì nói gọn?
Là bảy thứ tình cảm và sáu thứ ham muốn của con người, tức mọi vui buồn thương ghét và thèm muốn thường tình. Cụm này thường dùng để nhấn mạnh rằng ai cũng là người phàm.
Thất tình lục dục trong Phật giáo được hiểu thế nào?
Nhà Phật xem cảm xúc và ham muốn là chuyện tự nhiên, cái gây khổ là sự bám chấp vào chúng. Lục dục gắn với sáu căn, nên người tu tập giữ gìn sáu căn để lòng được yên. Cụm từ này không riêng của Phật giáo: bảy thứ tình đã có trong sách Lễ ký của Nho gia.
Thất tình trong thất tình lục dục có liên quan đến chuyện thất tình khi yêu không?
Không. Một bên là 七情, bảy thứ tình; một bên là 失情, mất tình yêu. Hai từ chỉ đồng âm.
Thất tình lục dục tiếng Anh là gì?
Không có cụm tương đương sẵn. Có thể dịch ý là the seven emotions and six desires, hoặc gọn hơn là all human emotions and desires.