Độn thổ là phép biến mất vào lòng đất rồi đi ngầm bên dưới, thứ phép lạ mà các đạo sĩ, thần tiên trong truyện xưa hay dùng. Ngày thường, người ta hay nói ngượng muốn độn thổ, xấu hổ muốn độn thổ để tả cảm giác chỉ mong biến mất cho khuất mắt mọi người. Từ này còn một nghĩa hẹp trong quân sự: cho bộ đội nấp sẵn dưới hầm rồi xông lên đánh úp.
| Nghĩa ngắn | Lẩn vào lòng đất để trốn hoặc di chuyển ngầm (phép thuật) |
| Gốc từ | Hán Việt: độn 遁 (trốn, ẩn) + thổ 土 (đất) |
| Loại từ | Động từ |
| Nghĩa bóng | Muốn độn thổ: xấu hổ, ngượng đến mức chỉ mong biến mất |
Độn thổ: trốn vào trong đất
Hai chữ ghép lại đã nói gần hết nghĩa. Độn (遁) trong chữ Hán là trốn, lẩn đi, ẩn mình; cùng gốc có ẩn độn (ở ẩn nơi kín đáo), độn thế (lánh đời). Thổ (土) là đất, chữ quen thuộc trong thổ nhưỡng, thổ cư, lãnh thổ. Trốn vào trong đất, vậy là độn thổ.
Thiều Chửu khi giảng chữ độn có nhắc rằng các thuật sĩ xưa tương truyền có phép trốn vào trong đất, và cả phép trốn vào trong nước. Thế nên trong truyện Tàu, truyện phép thuật, ngoài độn thổ đôi khi còn gặp độn thủy, cùng một kiểu biến mất nhưng đổi chỗ trốn. Một số từ điển chữ Hán ghi phép này theo thứ tự ngược lại là thổ độn (土遁), nhưng tiếng Việt chỉ quen một cách nói là độn thổ.
Cần tách chữ độn này khỏi chữ độn thuần Việt nghĩa là nhồi thêm vào, như cơm độn khoai, độn bông vào gối. Hai chữ đọc giống nhau nhưng chẳng dính dáng gì: một bên là trốn, một bên là chèn cho đầy.
Ba cách dùng của độn thổ
Từ điển tiếng Việt ghi độn thổ là động từ với ba cách dùng, khác nhau khá xa về hoàn cảnh:
- Phép thuật trong truyện: nhân vật có phép lặn vào đất, đi ngầm một quãng rồi hiện ra ở chỗ khác. Ví dụ: Gã đạo sĩ niệm chú rồi độn thổ, chớp mắt đã ra khỏi vòng vây.
- Nghĩa bóng trong khẩu ngữ: ngượng quá, xấu hổ quá, chỉ muốn chui xuống đất cho khỏi ai nhìn. Ví dụ: Gọi nhầm tên cô giáo trước cả lớp, nó ngượng muốn độn thổ.
- Nghĩa quân sự, chỉ dùng trong vài tổ hợp: quân nấp sẵn dưới hầm, chờ địch đến gần mới trồi lên tấn công, gặp trong cụm đánh độn thổ. Nghĩa này nay ít dùng, chủ yếu thấy trong sách viết về chiến tranh.
Nghĩa thứ hai là nghĩa người ta nói nhiều nhất. Gần như không ai tự nhận “tôi đã độn thổ”; câu luôn đi kèm chữ muốn: muốn độn thổ, chỉ muốn độn thổ, ước gì độn thổ được. Cái hay của cách nói này là nó vẽ ra một hình ảnh rất cụ thể: mặt nóng bừng, mắt nhìn xuống đất, và nếu đất nứt ra được thì đã nhảy xuống rồi.
Trên mạng, cái ước muốn ấy có hẳn hình minh họa: ảnh chế biến mất cho nhân vật lùi dần vào bụi rậm hay tan thành bụi cho đỡ ngượng.
Muốn độn thổ, muốn chui xuống đất và ngượng chín mặt
| Cách nói | Sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|
| Muốn độn thổ | Xấu hổ tột độ, có chút hài hước | Đọc lại bài đăng hồi lớp 7 mà muốn độn thổ. |
| Muốn có cái lỗ mà chui xuống | Cùng ý, giọng dân dã hơn | Bị bắt quả tang nói xấu, anh ta chỉ muốn có cái lỗ mà chui. |
| Ngượng chín mặt | Tả cái ngượng hiện lên gương mặt, đỏ bừng | Được khen giữa sân trường, em ngượng chín mặt. |
| Sượng trân | Ngượng đến đờ người, không biết phản ứng ra sao | Chào nhầm người lạ, tôi đứng sượng trân. |
| Động thổ (dễ nhầm) | Từ khác hẳn: bắt đầu đào đất, khởi công xây dựng | Lễ động thổ ngôi trường mới. |
Nếu cái ngượng ấy làm người ta đứng như trời trồng, không nói được câu nào, thì chữ hợp hơn có khi là sượng; xem thêm ở bài về cảm giác ngượng đờ người, sượng trân. Còn khi mình không làm gì sai mà vẫn thấy xấu hổ vì người khác, dân mạng có hẳn một chữ riêng, được giải nghĩa trong bài ngượng lây vì lỗi của người khác.
Chỗ hay nhầm nhất là độn thổ với động thổ. Động thổ là bắt đầu đào xới đất, ngày xưa là nghi thức đầu năm của nhà nông, nay chủ yếu là lễ khởi công một công trình. Viết “lễ độn thổ” là sai; công trình mà “độn thổ” thì nghe như cả tòa nhà trốn xuống đất mất.
Độn thổ trong truyện và trên màn ảnh
Phép độn thổ thuộc kho phép lạ quen của truyện thần thoại, truyện Tàu, phim kiếm hiệp và trò chơi điện tử: nhân vật đang bị vây thì lặn mất xuống đất, rồi trồi lên ở chỗ khác. Kiểu chi tiết này là một dạng yếu tố hoang đường, giống như bay lên mây hay biến hình; muốn hiểu vì sao truyện xưa cần những phép lạ ấy, có thể đọc thêm về những phép lạ trong truyện thần thoại.
Chính vì gắn với phép lạ nên khi nói “muốn độn thổ”, người nói tự nhận mình đang cần một phép màu để thoát khỏi tình huống. Một câu cho dễ nhớ: Lỡ gửi tin nhắn than thở về sếp vào đúng nhóm có sếp, chị ấy chỉ ước mình biết độn thổ.
Chuyện chui xuống đất, nói gọn trong vài câu
Muốn độn thổ nghĩa là gì?
Muốn độn thổ là xấu hổ, ngượng đến mức chỉ mong biến mất, chui xuống đất cho không ai thấy. Cách nói này mang sắc thái hài hước, thường dùng để kể lại một tình huống quê độ của chính mình.
Phép độn thổ là gì?
Đó là phép thuật trong truyện thần thoại, truyện phép thuật: nhân vật chui xuống đất, đi ngầm dưới lòng đất rồi xuất hiện ở nơi khác. Ngoài đời không có phép này; nó chỉ sống trong truyện, phim và game.
Độn thổ hay động thổ mới đúng?
Cả hai đều đúng nhưng nghĩa khác nhau. Độn thổ là trốn xuống đất; động thổ là khởi công đào đất, như trong “lễ động thổ”. Viết lễ khởi công thì phải là động thổ.
Độn thổ tiếng Anh là gì?
Không có một từ tiếng Anh tương đương hoàn toàn. Nghĩa phép thuật có thể diễn đạt là sink into the ground hoặc travel underground; nghĩa xấu hổ thường được nói thành ý “mong mặt đất nuốt mình đi”, tức wish the ground would swallow me up.