Tập san là ấn phẩm gom nhiều bài viết của nhiều người vào một cuốn, ra theo kì hoặc theo dịp, thường của một trường học, một ngành hay một hội nhóm. Từ điển giảng tập san là tạp chí nghiệp vụ của một ngành chuyên môn; còn với học sinh, sinh viên, tập san là cái cuốn cả lớp cùng viết, cùng vẽ để mừng 20/11 hay 8/3. Hỏi tập san là cái gì thì cả hai cách hiểu đều đúng, chỉ khác quy mô.
| Nghĩa ngắn | Ấn phẩm tập hợp bài viết, tranh ảnh của nhiều người, phát hành định kì hoặc theo dịp |
| Gốc từ | Hán Việt: tập (gom lại) + san (in, xuất bản; ấn phẩm định kì) |
| Loại từ | Danh từ: “một cuốn tập san”, “tập san khoa học xã hội” |
| Từ cùng họ | Nội san, đặc san, nguyệt san, tuần san |
Từ điển và đời sống hiểu tập san ra sao?
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) xếp tập san là danh từ, chỉ tạp chí nghiệp vụ của một ngành chuyên môn, kèm ví dụ tập san khoa học xã hội và từ đồng nghĩa tùng san. Hiểu theo nghĩa này, tập san là thứ dành cho người trong nghề: các bài nghiên cứu, trao đổi chuyên môn, ra đều đặn theo số.
Trong trường học, chữ này mang một nghĩa gần gũi hơn nhiều. Tập san là cuốn sổ lớn hoặc cuốn sách mỏng do một lớp, một chi đoàn tự làm: có bìa vẽ tay, có thơ, truyện ngắn, bài cảm nghĩ, tranh minh họa, đôi khi cả câu đố vui. Phần lớn được làm để nộp thi vào các dịp như Ngày Nhà giáo Việt Nam, 26/3, 8/3.
Hai nghĩa có chung một điểm: tập san bao giờ cũng là tiếng nói của một tập thể, không phải sách của một người.
Chữ “san” và một họ từ chỉ ấn phẩm
Chữ san (刊) có âm gốc là khan, người Việt quen đọc là san. Nghĩa xưa của nó là chặt, khắc; khắc chữ lên ván để in nên dần mang nghĩa đăng tải, xuất bản, rồi chỉ luôn sách báo ra theo kì. Chữ tập (集) là gom lại, như trong tập hợp, tuyển tập. Tập san, theo mặt chữ, là “gom các bài lại mà in”.
Nắm được chữ san thì đọc ra cả một loạt từ: nguyệt san ra mỗi tháng, tuần san ra mỗi tuần, đặc san là số đặc biệt, nội san chỉ lưu hành trong một cơ quan, một trường. Cũng có chữ tạp san (tạp là lẫn nhiều thứ), một cách gọi ít dùng, gần với tạp chí; cuốn ấn phẩm của lớp học thì người ta gọi là tập san.
Tập san, tạp chí, đặc san, báo tường: bốn thứ dễ gọi lẫn
| Tên gọi | Đặc điểm chính | Ví dụ quen |
|---|---|---|
| Tập san | Tập hợp bài của nhiều người; có thể chuyên ngành hoặc do tập thể tự làm | Tập san của khoa, tập san chào mừng 20/11 của lớp |
| Tạp chí | Ấn phẩm định kì, có cơ quan chủ quản, được cấp phép xuất bản | Một tạp chí văn học ra hằng tháng |
| Đặc san | Số đặc biệt, thường xoay quanh một chủ đề hay một dịp | Đặc san mừng xuân, đặc san kỉ niệm thành lập trường |
| Nội san | Tập san chỉ phát trong nội bộ một đơn vị | Nội san của công đoàn, của thư viện trường |
| Báo tường | Bài viết, tranh vẽ dán trên một tờ giấy khổ lớn treo lên tường; còn gọi bích báo | Tờ báo tường mỗi lớp treo ở hành lang dịp 20/11 |
Khác biệt dễ thấy nhất giữa tập san và báo tường nằm ở hình dạng: một bên đóng thành cuốn, lật từng trang; một bên trải ra trên một mặt giấy. Thời tiểu học, nhiều bạn đã làm quen với kiểu thứ hai qua bài đọc về một tờ báo tường ở lớp 4. Lên cấp hai, cấp ba, tập san dày hơn và đòi hỏi biên tập kĩ hơn.
Còn tập san so với tạp chí? Tạp chí là ấn phẩm báo chí chính thức, phải có giấy phép. Tập san của một lớp học thì không cần, vì nó không phát hành ra ngoài.
Một cuốn tập san học trò thường có gì
Không có mẫu bắt buộc, nhưng các cuốn được chấm điểm cao thường giống nhau ở khung sườn:
- Bìa và trang tên: tên tập san, chủ đề, tên lớp; nhiều lớp đặt tên riêng như “Mùa phượng”, “Lời tri ân”.
- Lời mở đầu: vài dòng của ban biên tập giới thiệu chủ đề.
- Phần bài vở: thơ, truyện ngắn, bút kí, bài cảm nghĩ về thầy cô, xen tranh vẽ và ảnh lớp. Những bài thơ hay về thầy cô, kiểu thơ mừng Ngày Nhà giáo được chọn đăng báo tường, là nguồn tham khảo tốt cho phần này.
- Trang vui: câu đố, ô chữ, chuyện cười học đường.
- Lời cảm ơn và danh sách người viết.
Mẹo nhỏ: mỗi bài nên có một đoạn dẫn ngắn ở đầu, giống phần sa-pô in đậm trên mặt báo, để người đọc lướt qua là biết bài nói gì. Và cuốn tập san nào cũng cần một người soát chính tả trước khi đóng bìa.
Thắc mắc thường gặp về tập san
Tập san là cái gì, có phải một quyển sách không?
Tập san có hình thức gần giống sách mỏng hoặc tạp chí, nhưng khác sách ở chỗ gồm nhiều bài của nhiều người và thường ra theo kì hoặc theo dịp. Một quyển sách thường là tác phẩm hoàn chỉnh của một hoặc vài tác giả.
Tập san và tạp san có phải một từ?
Không hẳn. Tập san là cách gọi thông dụng, chữ tập nghĩa là gom lại. Tạp san là từ ít gặp, được một số từ điển xếp gần nghĩa với tạp chí; khi nói về cuốn ấn phẩm học trò, nên dùng tập san.
Tập san 20/11 khác báo tường 20/11 thế nào?
Báo tường là một tờ giấy lớn treo lên tường, người xem đứng đọc. Tập san là một cuốn đóng gáy, lật từng trang, chứa được nhiều bài hơn và thường được trình bày công phu hơn.
Tập san tiếng Anh là gì?
Với tập san chuyên ngành, tiếng Anh thường dùng journal hoặc bulletin. Tập san do học sinh tự làm có thể gọi là school magazine hay class magazine.