Đạo đức nghề nghiệp là những chuẩn mực về điều nên làm và không được làm mà người theo một nghề phải giữ khi làm việc với khách hàng, đồng nghiệp và xã hội. Nó nằm giữa luật và lương tâm: có nghề ghi thành bộ quy tắc ứng xử, có nghề chỉ truyền miệng thành lề lối. Người ta còn gọi là đạo đức nghề, y đức (ngành y), đạo đức nhà giáo.
| Nghĩa ngắn | Chuẩn mực đúng sai riêng của một nghề, buộc người hành nghề tự giữ |
| Cấu tạo | Đạo đức (道德) + nghề nghiệp; tiếng Anh: professional ethics |
| Loại từ | Cụm danh từ |
| Nội dung hay gặp | Trung thực, trách nhiệm, giữ bí mật, công bằng, không vụ lợi |
Đạo đức nghề nghiệp nằm ở đâu?
Thử hình dung một bác sĩ biết bệnh nhân giàu nên kê thêm vài xét nghiệm không cần thiết. Luật có thể chưa bắt được lỗi ấy ngay, nhưng ai trong ngành cũng hiểu đó là sai. Khoảng trống giữa “chưa phạm luật” và “đúng với nghề” chính là chỗ đạo đức nghề nghiệp lên tiếng.
Cụm từ này ghép hai phần. Đạo đức là những chuẩn mực về tốt xấu mà xã hội thừa nhận. Nghề nghiệp là công việc một người làm thường xuyên để sống, có chuyên môn riêng. Ghép lại, ta được thứ đạo đức “đo theo nghề”: điều mà mọi người đều nên giữ, nhưng người làm nghề ấy thì bắt buộc phải giữ, vì họ nắm trong tay sức khỏe, tiền bạc, thông tin hay tương lai của người khác. Chữ nghiệp (業) trong từ điển của Thiều Chửu vốn chỉ việc làm, chức phận, như trong học nghiệp, chức nghiệp.
Mỗi nghề có trọng tâm riêng:
- Y khoa: đặt người bệnh lên trên lợi ích tiền bạc; nhiều trường y vẫn cho sinh viên đọc lời thề mang tên Hippocrates.
- Báo chí: kiểm chứng trước khi đưa tin, không bịa nhân vật, không nhận tiền để viết bài.
- Kế toán, kiểm toán: số liệu phải thật, không “làm đẹp” sổ sách theo ý ai.
- Luật sư: giữ bí mật của thân chủ, không nhận bào chữa cho hai bên có quyền lợi đối nghịch.
- Nhà giáo: công bằng với học trò, không đổi điểm lấy quà.
Nghĩa rộng hơn của chữ đạo đức, cùng cách tách nó khỏi pháp luật, có trong bài giải nghĩa chữ đạo đức nói chung.
Đặt cạnh y đức, tác phong và kỷ luật lao động
Mấy cụm dưới đây hay đứng chung một câu, nhưng mỗi cụm nhắm một chỗ khác nhau.
| Cụm từ | Nói về | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đạo đức nghề nghiệp | Đúng sai trong cách hành nghề, kể cả khi không ai giám sát | Nhà báo không đăng tin chưa kiểm chứng |
| Y đức | Đạo đức nghề nghiệp riêng của ngành y | Bác sĩ không phân biệt bệnh nhân giàu nghèo |
| Tác phong làm việc | Cách làm việc bề ngoài: đúng giờ, gọn gàng, nhanh nhẹn | Tác phong công nghiệp |
| Kỷ luật lao động | Nội quy của một nơi làm việc, vi phạm thì bị xử lý | Đi muộn ba lần bị nhắc nhở |
| Năng lực chuyên môn | Giỏi hay kém trong việc của mình | Thợ hàn tay nghề cao |
Hai thứ dễ trộn vào nhau nhất là năng lực và đạo đức. Một kế toán rất giỏi vẫn có thể thiếu đạo đức nghề nghiệp nếu dùng chính cái giỏi ấy để giấu tiền. Ngược lại, người mới vào nghề còn vụng nhưng không gian dối thì vẫn được tin. Trái nghĩa trực tiếp thường được gọi là vi phạm đạo đức nghề nghiệp; báo chí hay dùng các cụm như suy thoái y đức, làm ăn chụp giật, vô trách nhiệm.
Ba phẩm chất hay được nhắc khi bàn chuyện này là trung thực, trách nhiệm và không tham. Chữ cuối được giải kỹ ở bài đức tính liêm khiết của người làm việc công.
Khi đề văn hỏi về đạo đức nghề nghiệp
Đề nghị luận xã hội đôi khi đặt vấn đề này qua một tình huống: một người thợ trả lại số tiền khách quên, một bác sĩ từ chối phong bì, một nhà báo bị gỡ bài vì bịa nguồn. Có thể đi theo ba ý:
- Giải thích: đạo đức nghề nghiệp là chuẩn mực đúng sai gắn với từng nghề, rộng hơn nội quy và khác hẳn chuyện tay nghề.
- Vì sao cần: người dùng dịch vụ thường không tự kiểm tra được bác sĩ, kế toán hay thợ sửa xe làm đúng hay sai; họ chỉ có thể tin. Niềm tin ấy là vốn của cả một nghề, một người làm bậy thì cả nghề mang tiếng.
- Liên hệ học sinh: “nghề” của học trò là học. Không chép bài, không nhờ người làm hộ bài tập lớn, ghi rõ nguồn khi lấy ý của người khác là những bài tập đầu tiên của đạo đức nghề nghiệp.
Ý thứ ba nối rất tự nhiên với phần lập luận trong bài sống có trách nhiệm với việc mình làm. Một chi tiết đáng nhớ khi viết: người thợ xây giỏi không chỉ đo bằng bức tường đẹp, mà bằng việc anh ta có dám trộn ít xi măng hơn ở chỗ chủ nhà không nhìn thấy hay không.
Tiếng Anh, ví dụ vi phạm và ranh giới với luật
Đạo đức nghề nghiệp tiếng Anh là gì?
Thường dịch là professional ethics. Khi nói về bộ quy tắc thành văn của một ngành, tiếng Anh dùng code of ethics hoặc code of conduct.
Ví dụ về vi phạm đạo đức nghề nghiệp là gì?
Kế toán sửa số liệu theo ý cấp trên, giáo viên ép học sinh học thêm để có điểm cao, nhà báo nhận tiền để viết bài đánh bóng một doanh nghiệp. Những việc này có khi chưa đến mức phạm tội nhưng đều đi ngược chuẩn mực của nghề.
Đạo đức nghề nghiệp và đạo đức cá nhân khác nhau thế nào?
Đạo đức cá nhân áp dụng cho mọi người ở mọi lúc, như không nói dối, biết thương người. Đạo đức nghề nghiệp hẹp hơn nhưng cụ thể hơn: nó gắn với vai trò khi đi làm, ví dụ luật sư phải giữ bí mật của thân chủ, điều mà một người bình thường không bị đòi hỏi.
Đạo đức nghề nghiệp có phải là luật không?
Không hẳn. Một số ngành có quy tắc đạo đức do hội nghề nghiệp hoặc cơ quan quản lý ban hành, vi phạm có thể bị kỷ luật hay tước chứng chỉ. Phần còn lại nằm ở lương tâm và danh dự của người làm nghề.