Danh ngôn là câu nói hay, ý nghĩa sâu sắc, được người đời ghi nhớ và truyền tụng, thường gắn với tên một người cụ thể đã nói hoặc viết ra nó. Danh ngôn nghĩa là gì nếu tách chữ: “danh” là có tiếng, “ngôn” là lời, ghép lại thành “lời có tiếng”. Những tập “danh ngôn cuộc sống” trên mạng thực chất là các tuyển tập câu nói như thế.
| Nghĩa ngắn | Câu nói hay, sâu sắc, được nhiều người truyền tụng |
| Gốc từ | Hán Việt 名言: danh (nổi tiếng) + ngôn (lời nói) |
| Loại từ | Danh từ |
| Gần nghĩa | Châm ngôn, cách ngôn, câu nói nổi tiếng |
Chữ “danh” trong danh ngôn
Chữ 名 (danh) gốc là tên gọi. Từ nghĩa “tên”, nó mở sang nghĩa “tiếng tăm”, rồi thành tính từ “nổi tiếng, giỏi”: danh nhân là người có tiếng, danh tướng là tướng giỏi, danh y là thầy thuốc giỏi. Chữ 言 (ngôn) là lời nói, cùng họ với ngôn ngữ, ngôn từ, phát ngôn.
Đặt hai chữ cạnh nhau, danh ngôn là lời nói đã thành có tiếng. Có hai cách hiểu chữ “danh” ở đây, và cả hai đều đúng: lời nổi tiếng vì hay, hoặc lời của người nổi tiếng. Câu được gọi là danh ngôn thường thỏa cả hai: ý hay, và biết rõ ai nói.
Thế nào thì được gọi là danh ngôn?
Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học giảng danh ngôn là lời nói hay, có ý nghĩa sâu sắc và được người đời truyền tụng. Từ định nghĩa ngắn ấy có thể rút ra ba điều kiện:
- Ngắn và gọn: thường chỉ một hai câu, đọc một lần là nhớ.
- Có chiều sâu: gói một nhận xét về con người, việc học, cách sống, đủ để người đọc dừng lại nghĩ.
- Được truyền lại: câu nói phải sống qua nhiều người, nhiều thế hệ, chứ không chỉ hay trong một bữa.
Một câu nói khéo của bạn cùng lớp có thể rất đáng nhớ, nhưng chưa ai truyền tụng thì chưa thành danh ngôn.
Danh ngôn, châm ngôn, cách ngôn, tục ngữ
| Từ | Điểm chính | Có tên người nói? |
|---|---|---|
| Danh ngôn | Lời hay, sâu sắc, được truyền tụng | Thường có |
| Châm ngôn | Lời ngắn để khuyên răn về đạo đức, cách sống | Có hoặc không |
| Cách ngôn | Lời súc tích được coi như chuẩn mực sống, làm việc | Có hoặc không |
| Tục ngữ | Câu dân gian đúc kết kinh nghiệm, có vần, có nhịp | Không, của dân gian |
Ranh giới giữa danh ngôn, châm ngôn và cách ngôn khá mỏng, nhiều câu thuộc cả ba. Chỗ khác rõ nhất nằm ở tục ngữ: tục ngữ không có tác giả, là lời chung của nhân dân. Muốn hiểu kỹ hơn loại câu này, có thể đọc bài tục ngữ được định nghĩa ra sao và bài về cụm cố định gọi là thành ngữ. Trái với danh ngôn là những câu nói nhạt, sáo, hoặc lời đồn không rõ ai nói.
Một câu của Khổng Tử sống qua hai nghìn năm
Ví dụ quen thuộc nằm trong sách Luận ngữ, thiên Vi chính, ghi lời Khổng Tử: “學而不思則罔，思而不學則殆”, đọc âm Hán Việt là “Học nhi bất tư tắc võng, tư nhi bất học tắc đãi”. Tạm dịch: học mà không suy nghĩ thì mờ mịt, nghĩ mà không học thì nguy.
Câu này đủ cả ba điều kiện ở trên. Nó ngắn, chỉ hai vế đối nhau. Nó có chiều sâu, chạm đúng chuyện học vẹt và chuyện nghĩ suông. Và nó được truyền lại hơn hai nghìn năm, có tên người nói, có sách ghi chép. Học sinh vẫn dùng câu này mở bài cho đề nghị luận về việc học.
Trích danh ngôn trong bài văn: ghi đúng người nói
Danh ngôn là “vũ khí” quen của bài nghị luận, nhưng cũng là chỗ dễ mất điểm. Trên mạng có rất nhiều câu hay được gán cho một nhà khoa học hay một nhà văn lớn mà không ai tìm thấy trong sách vở của họ. Trước khi trích, nên làm ba việc: ghi đúng tên người nói, biết câu ấy nằm trong tác phẩm hay bài nói nào, và chép đúng từng chữ. Không chắc ai nói thì viết “có người từng nói” thay vì gán bừa cho một danh nhân.
Một câu danh ngôn ghi sai tác giả, đặt ngay mở bài, khiến người chấm nghi luôn cả phần sau. Một câu ghi rõ “Khổng Tử, Luận ngữ” thì ngược lại, làm cả đoạn văn đáng tin hơn.
Danh ngôn trong sách vở và trên trang cá nhân
Danh ngôn tiếng Anh là gì?
Thường dịch là famous saying hoặc quote. Với câu ngắn mang tính triết lý, tiếng Anh còn có chữ aphorism; câu khuyên răn về cách sống thì gần với maxim.
Danh ngôn cuộc sống là gì?
Là cách gọi các câu nói hay về lẽ sống, tình người, thành công, thất bại. Khi đọc những tuyển tập này nên để ý tên người nói, vì không ít câu bị chép lại sai tác giả.
Danh ngôn và châm ngôn khác nhau thế nào?
Danh ngôn nhấn vào chỗ câu nói hay và có tiếng, thường gắn với một người cụ thể. Châm ngôn nhấn vào chức năng khuyên răn, chỉ dẫn cách sống. Một câu có thể vừa là danh ngôn vừa là châm ngôn.
Ca dao, tục ngữ có phải danh ngôn không?
Thường không xếp vào danh ngôn, vì đó là sáng tác tập thể của dân gian, không có người nói cụ thể. Tuy vậy, nhiều tuyển tập vẫn in chung tục ngữ với danh ngôn cho tiện đọc.