Đánh đáo là trò chơi dân gian trong đó người chơi thảy những đồng xu (hoặc nắp chai, thẻ hình) lên phía trước một vạch kẻ rồi đứng từ xa dùng một vật dẹt gọi là hòn đáo chọi cho trúng; chọi trúng đồng nào thì được “ăn” đồng ấy và chọi tiếp, trượt thì nhường lượt. Trò chơi cần từ 2 người, một khoảng đất phẳng và vài vật nhỏ để làm “tiền”. Bài này hướng dẫn cách chuẩn bị hòn đáo, luật chơi đánh đáo từng bước, các kiểu đáo lỗ, đáo bốc, đáo sấp ngửa và những lưu ý để trò chơi lành mạnh, an toàn.
Đánh đáo là gì?
Wikipedia tiếng Việt xếp đánh đáo vào những trò chơi dân gian truyền qua nhiều đời, có mặt khắp ba miền Bắc, Trung, Nam, và vì quá phổ biến nên mỗi nơi lại một luật. Xưa kia, trẻ con đánh đáo bằng đồng xu, nhất là dịp Tết khi túi áo rủng rỉnh tiền mừng tuổi; khi tiền xu ít dần, các em chuyển sang chơi bằng hình, dây thun, nắp chai. “Đáo” vừa là tên trò chơi vừa chỉ hòn dùng để chọi, ở miền Bắc hay gọi là con cái, hòn cái, ở miền Nam thường là miếng gạch bông mài nhẵn.
| Thông tin | Đánh đáo |
|---|---|
| Số người | Từ 2 người, vui nhất 3–5 người |
| Độ tuổi phù hợp | Trẻ từ khoảng 7 tuổi |
| Dụng cụ | Mỗi người một hòn đáo; một số nắp chai, thẻ hình hoặc xu đồ chơi để làm “tiền” |
| Không gian | Nền đất mềm vừa hoặc sân phẳng, dài khoảng 3–4 m |
| Một ván | Khoảng 10–20 phút, đến khi hết “tiền” trên sân |
Chuẩn bị trước khi chơi
- Hòn đáo: một vật dẹt, cầm vừa tay, có sức nặng để khi ném xuống thì trượt đi chứ không nảy lung tung. Có thể là viên đá dẹt mài các góc cho tròn, miếng gạch men, gạch bông gò lại các cạnh, hoặc miếng nhựa dày. Ở thành phố nhiều bạn còn dùng luôn chiếc dép nhựa.
- “Tiền” để chơi: nắp chai, thẻ hình, khoen nhựa, đồng xu đồ chơi. Mỗi người góp số lượng bằng nhau.
- Kẻ vạch: vạch thứ nhất làm ranh, vạch thứ hai là chỗ đứng chọi, cách nhau khoảng 2–4 m tùy tuổi người chơi.
- Thỏa thuận: thứ tự đi, chọi trúng thì ăn mấy đồng, vật rơi vào giữa hai vạch xử lý thế nào.
Luật chơi đánh đáo từng bước
Kiểu đáo vạch (cách chơi phổ biến)
- Cả nhóm chọn thứ tự đi, có thể bằng oẳn tù tì hoặc thi ném đáo xem ai dừng gần vạch nhất.
- Người đi đầu gom “tiền” góp chung, đứng ở vạch chọi rồi thảy tất cả về phía trước sao cho rơi qua khỏi vạch thứ nhất.
- Vật nào rơi vào khoảng giữa hai vạch thì bị loại khỏi lượt, để dành cho người đi sau.
- Người chơi đứng ở vạch, ngắm và ném hòn đáo vào những đồng nằm bên kia vạch thứ nhất. Trúng đồng nào thì ăn đồng ấy và được ném tiếp.
- Ném trượt, đáo chạm sai đồng mà bạn chỉ định, hoặc chân bước qua vạch khi ném thì mất lượt; người kế tiếp tiếp tục với số tiền còn trên sân.
- Ván kết thúc khi sân hết tiền; ai ăn được nhiều nhất là người thắng.
Những tình huống đặc biệt
- Đôi, ba: những đồng thảy ra nằm chồng hoặc dính sát nhau; đánh tan được cả cụm thì ăn hết cụm.
- Điều: đồng nằm ngay trên vạch, dễ ăn nhất, chỉ cần đáo đẩy nó vượt qua vạch.
- Ra “bài”: nhiều nhóm cho đối thủ chỉ định đồng khó nhất bắt mình phải đánh, ví dụ đánh nhẹ sao cho đồng xu không bay qua vạch, hoặc đánh bốc cho đồng xu bay hẳn qua vạch.
Mẹo đánh đáo trúng
- Chọn hòn đáo nặng, mặt dưới phẳng: ném xuống sẽ trượt thẳng theo hướng ngắm.
- Ném hơi thấp, cho đáo chạm đất trước mục tiêu một đoạn ngắn rồi trượt tới; ném vồng cao thì đáo dễ nảy lệch.
- Ngắm cách mục tiêu chừng hai lần bề ngang của đồng xu, theo kinh nghiệm “ngắm hai thân” mà người lớn hay mách trẻ con.
- Với đồng nằm sát cụm, dựng đứng đáo trên tay rồi “mổ” xuống thật gọn để không chạm đồng bên cạnh.
- Khi thảy tiền, rải đều tay, tránh để nhiều đồng rơi vào khoảng giữa hai vạch.
Các biến thể đánh đáo theo vùng miền
Một bài hồi ức trên báo Nông nghiệp và Môi trường cùng nhiều tư liệu dân gian khác ghi lại các kiểu chơi đáo khác nhau:
Đáo lỗ
Khoét một lỗ nông trên mặt đất, sát lỗ kẻ một vạch, phía dưới thêm một vạch đứng cách khoảng một mét rưỡi. Mọi người thả đồng cái về phía lỗ để xếp thứ tự: đồng nằm gọn trong lỗ hoặc gần lỗ nhất được đi đầu. Người đi đầu gom tiền góp chung thả vào lỗ, lọt bao nhiêu đồng ăn bấy nhiêu; số còn lại nằm quanh lỗ phải đánh theo yêu cầu của cả nhóm.
Đáo bốc
Vạch đứng và vạch đánh cách nhau khoảng 3–4 m. Đòn đánh cần lực mạnh và khéo để hất đồng xu bay vượt qua vạch.
Đáo sấp ngửa
Khoảng cách ngắn hơn, chừng hai mét. Đối thủ chỉ vào một đồng, người chơi phải dùng đáo đánh cho đồng đó lật mặt, đang ngửa thành sấp và ngược lại, mà không chạm các đồng bên cạnh.
Đập tường
Chọn một bức tường có nền phẳng bên dưới, vẽ một vòng cung giới hạn. Người chơi đập đồng xu vào tường cho nảy ra, đồng phải nằm trong vòng cung và không chạm đồng của người khác.
Theo chất liệu đáo
Trẻ miền Bắc thời bao cấp quen với “con cái” làm bằng kim loại, trẻ miền Nam chuộng đáo gạch bông, gạch men gò cạnh, còn trẻ thành phố dùng dép nhựa; đồ để ăn thua cũng đổi theo từng mùa chơi: hình, dây thun, bi, nắp chai.
Lợi ích của trò chơi đánh đáo
- Tinh mắt, chắc tay: ước lượng khoảng cách và điều chỉnh lực ném cho chuẩn.
- Tư duy chiến thuật: chọn mục tiêu dễ, tính đường trượt của đáo, ra “bài” khó cho đối thủ.
- Kiên nhẫn và trung thực: chờ lượt, công nhận khi mình ném trượt hay chạm vạch.
- Dễ chơi: dụng cụ tận dụng từ đồ bỏ đi như nắp chai, mảnh gạch.
Lưu ý an toàn khi chơi đánh đáo
- Không làm đáo bằng chì: ngày trước có trẻ nấu chì từ bình ắc quy để đúc con cái, việc này rất nguy hiểm vì hơi chì và chì kim loại đều độc, lại dễ bỏng. Hãy dùng đá dẹt, gạch men đã mài cạnh hoặc miếng nhựa dày.
- Mài nhẵn các cạnh hòn đáo bằng đá, gạch để không cứa tay.
- Không đứng phía trước người đang ném; chỉ nhặt đáo và tiền khi mọi người đã ném xong lượt.
- Chơi bằng nắp chai, thẻ hình, xu đồ chơi; không chơi ăn tiền thật để trò chơi không biến thành cờ bạc.
- Rửa tay sau khi chơi trên nền đất, không cho trẻ nhỏ ngậm nắp chai, đồng xu.
Đánh đáo trong sách giáo khoa
Trong bài đọc Vườn dừa của ngoại (Tiếng Việt 3 Chân trời sáng tạo), vườn dừa là nơi trẻ con trong xóm ra chơi nhảy dây, đánh đáo, đánh đũa. Đánh đáo cũng xuất hiện trong phần mở rộng vốn từ về các trò chơi ở bài Cùng vui chơi (Tiếng Việt 3 Cánh diều).
Câu hỏi thường gặp
Hòn đáo là gì?
Hòn đáo là vật dẹt dùng để ném chọi, có thể làm từ đá dẹt, gạch men, gạch bông mài cạnh hoặc miếng nhựa dày; nhiều nơi gọi là con cái, hòn cái.
Đánh đáo có phải đánh bạc không?
Bản thân trò chơi là trò khéo tay. Ngày nay nên chơi bằng nắp chai, thẻ hình hay xu đồ chơi, không dùng tiền thật để giữ trò chơi lành mạnh.
Đánh đáo cần bao nhiêu người?
Tối thiểu hai người; nhóm 3–5 người là vừa để lượt chơi xoay vòng nhanh.
Đánh đáo khác bắn bi thế nào?
Bắn bi búng viên bi bằng ngón tay, còn đánh đáo ném một vật dẹt từ xa cho trượt trên mặt đất để chọi trúng mục tiêu.
Lời kết
Đánh đáo là trò chơi của đôi mắt tinh và cổ tay khéo, từng làm say mê bao thế hệ trẻ con trong những ngày Tết. Thay đồng xu bằng nắp chai, thay hòn chì bằng miếng gạch nhẵn là trò chơi vẫn vui mà an toàn. Xem thêm các trò trong chuyên mục trò chơi dân gian như bắn bi, đánh quay hay ô ăn quan.