Đánh quay (còn gọi là đánh cù, đánh gụ) là trò chơi dân gian trong đó người chơi quấn dây quanh con quay gỗ rồi lăng mạnh xuống đất và giật dây cho con quay xoay tít trên đầu đinh; con quay của ai quay lâu nhất, hoặc bổ trúng làm đổ con quay của người khác, là người thắng. Trò chơi chỉ cần mỗi người một con quay, một sợi dây và khoảng sân phẳng. Bài này hướng dẫn cấu tạo con quay, cách quấn dây, các kiểu bổ quay, luật chơi đánh quay từng bước, các thể thức đồng triệt, hầm quay và những lưu ý an toàn.
Đánh quay là gì?
Theo Wikipedia tiếng Việt, hầu như dân tộc nào ở Việt Nam cũng có trò đánh quay; trò này chơi ngoài trời, phần đông là các bé trai nhưng thanh niên và cả các cụ ông cũng mê; mỗi dân tộc có tên gọi riêng, người Mông gọi là đánh tu lu. Ở vùng cao, đánh quay còn là trò thi tài trong lễ hội: báo VnExpress ghi lại cảnh đồng bào Sán Chỉ, Tày ở huyện Bình Liêu (Quảng Ninh) đánh quay tại lễ hội đình Lục Nà dịp Tết, với những con quay gỗ đường kính 10–20 cm và sợi dây dài khoảng 4 m. Ở Hà Nội xưa, con quay được bán nhiều ở phố Tố Tịch, phố Hàng Quạt.
| Thông tin | Đánh quay |
|---|---|
| Số người | Từ 2 người; có thể chia hai phe |
| Độ tuổi phù hợp | Trẻ từ khoảng 7 tuổi; con quay lớn dành cho thiếu niên, người lớn |
| Dụng cụ | Mỗi người một con quay có đinh và một sợi dây quay |
| Không gian | Sân đất nện hoặc sân xi măng phẳng, có thể vẽ vòng tròn |
| Một ván | Mỗi lượt quay vài chục giây đến vài phút |
Chuẩn bị trước khi chơi
- Con quay: thường đẽo từ gỗ chắc, dễ gọt như gỗ xoan, có nơi làm bằng sừng. Một con quay có ba bộ phận: phần thân, cây đinh đóng theo trục ở đầu thon và chiếc mấu nhỏ dùng để bắt đầu quấn dây. Thân có hai dáng chính: hình quả chuông (gọi là cù chuối, quay chuối) và hình nón cụt (cù dái dê).
- Đinh quay: đinh sắt bỏ mũ, viên bi sắt nhỏ hoặc đầu thoi dệt; đinh phải thẳng trục thì con quay mới đứng vững.
- Dây quay: dây bện, dây đay, dây gai hay dây dù bền chắc, dài vừa sải tay người chơi; đầu dây có nút hoặc vòng để quấn vào ngón tay.
- Sân: mặt sân phẳng, cứng vừa phải, không có đá sỏi; vẽ sẵn một vòng tròn nếu chơi kiểu hầm.
- Thỏa thuận: chơi kiểu nào, ai bị hầm, được bổ bao nhiêu vố.
Luật chơi đánh quay từng bước
Quấn dây và bổ quay
- Giữ đầu dây ở mấu quấn, quấn chặt dây quanh thân con quay theo những vòng rộng dần, các vòng nằm sát nhau không chồng chéo.
- Quấn đầu dây còn lại vào ngón tay hoặc kẹp chặt giữa các ngón, nắm con quay trong lòng bàn tay.
- Chọn kiểu bổ: ra quay (hơi khuỵu gối, giữ con quay ngang bụng rồi lăng ra gần như song song mặt đất), bổ thượng (đứng thẳng, giơ quay ngang gáy rồi ném thẳng xuống) hoặc bổ vát (như bổ thượng nhưng theo đường chéo).
- Khi con quay sắp chạm đất thì giật mạnh đầu dây về phía mình để dây tuột ra, con quay xoay tít trên đầu đinh.
- Con quay quay đứng tại chỗ, êm ru như đang đứng yên thì người chơi gọi là quay “ngủ”, đó là cú bổ đẹp nhất.
Thi quay lâu (đồng triệt)
Theo hiệu lệnh, tất cả cùng bổ con quay xuống sân. Con quay của ai quay lâu nhất là người thắng. Nhóm cũng hay kẻ sẵn một vòng tròn trên sân, con quay nằm ngoài vòng thì không được tính.
Hầm quay
Mọi người cùng bổ quay; con quay của ai dừng sớm nhất thì bị “hầm”, tức là phải để các bạn khác bổ con quay của họ vào con quay của mình. Nếu chơi “hầm sống”, người bị hầm bổ con quay của mình xuống cho nó đang xoay, các bạn khác nhắm vào đó mà bổ; nếu chơi “hầm chết”, con quay bị hầm được đặt nằm trong vòng tròn vẽ trên sân làm đích. Con quay nào chịu được các cú bổ mà vẫn đứng vững là con quay “lì” nhất, chủ của nó được nể phục.
Ăn vố, trả vố
Kiểu dành cho hai người: hai bạn thay phiên nhau làm đích: một người để con quay nằm yên hoặc cho nó xoay, người kia bổ vào, xong lại đổi vai.
Mẹo đánh quay quay lâu, bổ trúng
- Quấn dây thật chặt và đều tay; dây lỏng làm con quay đảo, nhanh đổ.
- Giật dây dứt khoát đúng lúc con quay sắp chạm đất; giật sớm quá con quay bay lệch, muộn quá con quay chạm đất bằng thân.
- Giữ đinh quay thẳng và nhọn vừa phải; đinh cong hoặc bị lún sâu sau nhiều cú bổ thì nên sửa lại.
- Muốn bổ trúng con quay của bạn, chọn bổ thượng hoặc bổ vát, mắt nhìn vào điểm tiếp đất của con quay đối phương.
- Chọn con quay vừa tay: con quay quá nặng khó lăng, quá nhẹ thì quay mau dừng.
Các biến thể đánh quay theo vùng miền
Đánh quay của đồng bào Bình Liêu
Theo VnExpress, con quay của nam to hơn của nữ, đường kính từ khoảng 10 đến 20 cm. Sợi dây khoảng 4 m, một đầu cột chặt vào cán gỗ dài chừng nửa mét. Khi thi, một đội cho quay còn đội kia đánh; sau đó người chơi dùng khúc cây hất con quay đang xoay lên đáy một chiếc bát rồi chuyển lên bàn gỗ để so xem con nào quay lâu hơn.
Tên gọi khác nhau
Người đồng bằng Bắc Bộ gọi là đánh gụ, đánh cù; người Mông gọi là đánh tu lu. Trẻ em còn có cả một kho “thuật ngữ” riêng như quay ngủ, ngủ lịm, hầm sống, hầm chết.
Con quay hiện đại
Ngày nay có con quay tiện máy, con quay nhựa có dây kéo hoặc tay giật bán sẵn; cách chơi giản đơn hơn nhưng vẫn giữ tinh thần thi quay lâu.
Lợi ích của trò chơi đánh quay
- Khéo tay: quấn dây, canh lực và thời điểm giật dây cần sự tỉ mỉ.
- Tinh mắt: bổ trúng một con quay đang xoay đòi hỏi ngắm chuẩn.
- Sáng tạo: nhiều bạn tự đẽo quay, tự chọn đinh, chọn dây.
- Tinh thần thượng võ: chấp nhận bị hầm, bị bổ khi thua, rồi gỡ lại ở ván sau.
Lưu ý an toàn khi chơi đánh quay
- Không ai đứng phía trước hướng bổ quay; người xem đứng ngoài vòng chơi vài mét vì con quay có thể văng ra rất mạnh.
- Không bổ quay về phía người, cửa kính, vật dễ vỡ; tuyệt đối không ném con quay vào bạn.
- Đinh quay nhọn: cất con quay cẩn thận, không để trẻ nhỏ cầm chơi một mình.
- Khi hầm quay, con quay gỗ có thể nứt vỡ; bỏ con quay đã nứt, không chơi con quay có dằm gỗ.
- Dây quấn vào ngón tay vừa đủ chặt; không quấn dây quanh cổ tay hay cổ.
- Với con quay lớn của người lớn, trẻ em chỉ nên đứng xem từ xa.
Đánh quay trong sách giáo khoa
Ở phần luyện nói của Bài 1: Cậu bé thông minh (Tiếng Việt 1 Kết nối tri thức), học sinh quan sát tranh và nói về hai trò chơi đánh quay, ô ăn quan. Bài viết về trò Đúc cây dừa, chừa cây mỏng trên Văn VN cũng nhắc tới đánh quay như một trò chơi cùng nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Đánh quay và đánh cù có khác nhau không?
Không. Đó là cùng một trò; tùy vùng mà gọi là đánh quay, đánh cù hay đánh gụ, người Mông gọi là đánh tu lu.
Con quay làm bằng gỗ gì?
Thường là gỗ chắc, dễ đẽo như gỗ xoan; có nơi dùng sừng trâu, bò. Con quay bán sẵn ngày nay thường tiện bằng máy.
Làm sao để con quay quay lâu?
Quấn dây chặt, đều; giật dây dứt khoát ngay trước khi con quay chạm đất; giữ đinh quay thẳng trục và chọn mặt sân phẳng.
Trẻ mấy tuổi chơi đánh quay được?
Trẻ từ khoảng 7 tuổi có thể tập với con quay nhỏ, có người lớn hướng dẫn cách quấn dây và giữ khoảng cách an toàn.
Lời kết
Đánh quay là trò chơi của đôi tay khéo và cái nhìn chuẩn xác, từ sân làng đồng bằng đến lễ hội vùng cao đều rộn tiếng con quay xoay tít. Chọn con quay vừa tay, đứng đúng chỗ an toàn là cả nhóm có thể thi đồng triệt, hầm quay suốt buổi chiều. Tìm thêm các trò trong chuyên mục trò chơi dân gian như đánh đáo, bắn bi hay ô ăn quan.