Bắn bi (còn gọi là chơi bi, đánh bi, búng bi) là trò chơi dân gian trong đó người chơi dùng ngón tay bật viên bi cái cho lăn trúng bi của bạn hoặc đẩy bi ra khỏi lỗ, khỏi vòng để “ăn” bi. Trò chơi cần vài viên bi, một khoảng đất hay sân phẳng và từ 2 người trở lên. Bài này hướng dẫn cách bắn bi cái, luật chơi bi lỗ từng bước, các kiểu chơi khác như bi hào, bi bảy lỗ, mẹo bắn trúng và những lưu ý an toàn, nhất là nguy cơ trẻ nhỏ nuốt phải bi.
Bắn bi là gì?
Bắn bi là trò đối kháng nhỏ gọn mà nhiều thế hệ con trai Việt Nam từng mê, thường chơi ở gốc cây, sân đất, hiên nhà. Viên bi hình cầu, đường kính khoảng nửa phân đến hơn một phân, xưa làm bằng đất nung hoặc đá mài tròn, sau này phổ biến bi thủy tinh có vân màu bên trong mà trẻ miền Nam quen gọi là bi ve. Mỗi người thường giữ riêng một viên “bi cái” thật tròn, thật chắc để bắn, còn bi con dùng để góp và để ăn thua.
| Thông tin | Bắn bi |
|---|---|
| Số người | Từ 2 người, vui nhất 3–5 người một ván |
| Độ tuổi phù hợp | Trẻ từ khoảng 6 tuổi; không cho trẻ dưới 3 tuổi cầm bi |
| Dụng cụ | Mỗi người một bi cái và một số bi con góp chung |
| Không gian | Nền đất nện hoặc sân phẳng, dài khoảng 2–3 m |
| Một ván | Khoảng 10–20 phút, đến khi hết bi trong lỗ |
Chuẩn bị trước khi chơi
- Bi: bi thủy tinh mua sẵn là tiện nhất. Bi cái nên to hơn bi con một chút, tròn đều, không sứt mẻ để lăn thẳng.
- Sân chơi: nền đất bằng, ít sỏi là đẹp nhất; trên sân xi măng bi lăn nhanh và xa hơn nên phải bắn nhẹ tay.
- Kẻ lỗ và vạch: với kiểu bi lỗ, khoét một lỗ nông hoặc vẽ một vòng tròn, ô vuông nhỏ chừng 20–30 cm gọi là hòm; cách đó khoảng 1,5–2 m kẻ một vạch thẳng làm vạch mốc.
- Góp bi: mỗi người góp số bi con bằng nhau vào hòm, thường 2–5 viên.
- Thỏa thuận: thống nhất trước bắn bằng cách nào, được tỳ tay hay không, bi lăn vào lỗ thì tính ra sao, ăn bi thật hay chỉ tính điểm.
Luật chơi bắn bi từng bước
Cách bắn bi cái
Kiểu thường gặp ở miền Bắc là co ngón trỏ ôm lấy viên bi, ngón cái gập sát phía sau bi rồi búng ngón cái cho bi lăn đi. Một kiểu khác kẹp bi giữa ngón trỏ và ngón giữa rồi bật ngón cho bi bắn ra. Người chơi có thể đặt tay kia dưới làm điểm tỳ để nâng bi lên cho dễ ngắm. Cách nào cũng vậy, cổ tay phải giữ yên, chỉ đầu ngón tay chuyển động.
Kiểu bi lỗ (bi hòm)
- Cả nhóm góp bi con vào hòm. Lần lượt từng người đứng ở vạch mốc, bắn hoặc lăn bi cái về phía hòm để chọn thứ tự đi.
- Bi cái dừng gần hòm nhất mà không nằm trong hòm được đi đầu, các bạn còn lại xếp theo khoảng cách. Bi nào lọt vào hòm thì tính như vẫn nằm ở vạch, phải đi sau cùng.
- Người đi đầu đặt bi cái đúng chỗ nó vừa dừng, bắn vào đám bi trong hòm. Bi con nào bị bật ra khỏi hòm thì người đó được ăn.
- Nếu bắn ra được ít nhất một viên và bi cái không nằm lại trong hòm, người đó bắn tiếp từ chỗ bi cái dừng.
- Bắn hụt, không viên nào ra khỏi hòm, hoặc bi cái lăn rồi nằm lại trong hòm thì mất lượt; nhóm nhiều nơi còn bắt trả lại vào hòm những bi vừa ăn ở cú đó.
- Lượt chuyển cho người kế tiếp theo thứ tự đã xếp. Ván kết thúc khi hòm hết bi; ai ăn được nhiều nhất là thắng.
Những lỗi thường bị tính mất lượt
- Nhích tay lên trước vị trí bi cái đã dừng rồi mới bắn (trẻ em hay gọi là “ăn gian” khoảng cách).
- Dùng cả bàn tay đẩy hay ném bi thay vì búng bằng ngón.
- Bắn khi chưa tới lượt, chạm vào bi đang nằm trong hòm.
Mẹo bắn bi trúng
- Ngắm theo một đường thẳng từ mắt qua bi cái đến mục tiêu; hạ thấp người cho mắt gần mặt đất sẽ thấy rõ độ dốc của nền.
- Tập lực ngón tay ở khoảng cách ngắn trước: bắn chính xác ở 30–50 cm rồi mới lùi xa dần.
- Muốn đẩy bi ra khỏi hòm, nhắm vào mép viên bi nằm sát rìa hòm để bi văng ra ngoài; bắn thẳng vào giữa đám bi dễ khiến bi cái mắc lại trong hòm.
- Khi chọn thứ tự, đừng lăn quá mạnh: dừng gần hòm mà không rơi vào là lợi nhất.
- Giữ móng tay ngón cái gọn, không quá dài để búng đều lực.
Các biến thể bắn bi theo vùng miền
Cách chơi bi rất phong phú, mỗi nhóm trẻ lại có giao ước riêng. Một số kiểu được báo chí và Wikipedia tiếng Việt ghi lại:
Bi hào (bi tàng)
Trên sân kẻ hai đường thẳng cách xa vài mét: đường gần để đứng bắn, đường xa làm đích (gọi là hào). Lần lượt từng người búng bi sao cho bi dừng thật sát đường đích nhưng chưa lăn qua. Ai sát vạch nhất được bắn trước vào bi của những người xếp sau; bắn trúng thì được ăn bi theo số đã định, trượt thì lượt chuyển sang người có bi bị nhắm.
Bi bảy lỗ và bi một lỗ
Với bi bảy lỗ, người chơi khoét bảy lỗ nhỏ trên nền đất theo một sơ đồ cố định và phải lần lượt đưa bi qua các lỗ theo thứ tự; ai hoàn thành sớm được quyền bắn hạ bi người khác. Bi một lỗ là dạng rút gọn: bi lọt vào lỗ duy nhất là có quyền tấn công, nên người chơi thường tìm cách đứng xa nhau.
Bi biển, bi gẩy
Báo Pháp luật Việt Nam còn liệt kê thêm những kiểu chơi mang tên bi biển và bi gẩy, bên cạnh bi hòm (bi lồ) và bi hào (bi tàng); cách chơi cụ thể của từng kiểu thay đổi theo từng xóm, từng nhóm bạn.
Lợi ích của trò chơi bắn bi
- Khéo tay, tinh mắt: búng bi đòi hỏi điều khiển lực từng ngón tay và ngắm chính xác.
- Tập tính toán: trẻ phải ước lượng khoảng cách, độ dốc của nền và chọn mục tiêu dễ ăn nhất.
- Kiên nhẫn, bình tĩnh: một cú bắn vội thường làm mất lượt.
- Gắn kết bạn bè: cùng góp bi, cùng phân xử khoảng cách, trẻ học cách thỏa thuận và tôn trọng luật chung.
Lưu ý an toàn khi cho trẻ chơi bắn bi
- Nguy cơ nuốt bi: viên bi nhỏ, tròn, trơn rất dễ lọt vào đường thở. Không cho trẻ dưới 3 tuổi cầm bi, cất bi ngoài tầm với của em nhỏ trong nhà; dặn trẻ lớn không ngậm bi trong miệng, không nhét bi vào mũi, tai.
- Nếu nghi trẻ nuốt hoặc hóc bi (ho sặc, khó thở, tím tái), phải sơ cứu theo hướng dẫn và đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất.
- Không bắn bi về phía mặt người khác; không dùng ná, súng cao su để bắn bi.
- Loại bỏ bi thủy tinh đã nứt vỡ vì cạnh sắc có thể cứa tay.
- Rửa tay sạch sau khi chơi trên nền đất; không chơi gần đường xe qua lại.
- Chỉ chơi ăn bi hoặc tính điểm cho vui, không cá cược bằng tiền.
Bắn bi trong bài văn thuyết minh
Trò bắn bi có luật rõ ràng nên là đề tài hợp với bài văn thuyết minh về luật chơi ở Ngữ văn 7. Dàn ý gọn gồm: giới thiệu trò chơi; dụng cụ và cách kẻ hòm, vạch; các bước chơi; lỗi bị mất lượt; cách tính thắng thua; lợi ích và lời khuyên khi chơi. Có thể tham khảo cách một văn bản thông tin trình bày luật chơi trong bài soạn bài Trò chơi cướp cờ.
Câu hỏi thường gặp
Bi cái là gì?
Bi cái là viên bi riêng mỗi người dùng để bắn, thường to và chắc hơn bi con. Bi con là những viên góp chung vào hòm để ăn thua.
Bắn bi có mấy cách chơi phổ biến?
Phổ biến nhất là bi lỗ (bi hòm), ngoài ra có bi hào, bi bảy lỗ, bi một lỗ và nhiều giao ước riêng của từng nhóm bạn.
Trẻ mấy tuổi chơi bắn bi được?
Trẻ từ khoảng 6 tuổi, đã hiểu không ngậm đồ vật nhỏ trong miệng, có thể chơi khi có người lớn để ý. Tuyệt đối không đưa bi cho trẻ dưới 3 tuổi.
Chơi bắn bi trên sân xi măng có được không?
Được, nhưng bi lăn nhanh và nảy hơn trên nền đất; nên vẽ hòm bằng phấn thay cho khoét lỗ và bắn nhẹ tay hơn.
Lời kết
Bắn bi là trò chơi nhỏ gọn mà đòi hỏi đôi tay khéo và cái đầu bình tĩnh, chơi tuổi nào cũng thấy vui. Người lớn chỉ cần giữ bi xa tầm tay em bé và nhắc trẻ chơi đúng luật. Tìm thêm các trò cùng chuyên mục trò chơi dân gian như đánh đáo, đánh quay hay ô ăn quan.