Ném còn (còn gọi là tung còn) là trò chơi dân gian trong đó người chơi cầm dây quả còn, quay vài vòng lấy đà rồi tung cho quả còn bay lọt qua chiếc vòng treo trên đỉnh cột cao giữa bãi hội. Trò chơi gắn với lễ hội đầu xuân của nhiều dân tộc vùng núi phía Bắc như Thái, Tày, Mường, Nùng, mang ý nghĩa cầu mùa, cầu may và là dịp để trai gái làm quen. Bài này giới thiệu nguồn gốc theo các tài liệu đáng tin, cách làm quả còn, luật chơi ném còn từng bước, các kiểu chơi theo từng dân tộc và lưu ý khi tổ chức ở trường học.
Ném còn là gì? Nguồn gốc của trò chơi
Wikipedia tiếng Việt xếp ném còn vào nhóm trò chơi ngày hội đầu xuân của người Tày, Thái, Mường, nhiều nhất ở Tây Bắc; người chơi gửi vào đó mong ước được mùa và trời đất hòa thuận. Theo bài viết trên trang thông tin của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, ngoài phần thi tài, ném còn còn là một nghi thức tín ngưỡng trong lễ hội của bà con làm nông ở vùng núi phía Bắc, miền Tây Nghệ An và Thanh Hóa. Báo Nhân Dân cho biết không ai rõ hội ném còn của người Thái Tây Bắc có từ bao giờ; người ta chỉ kể lại một truyền thuyết về mùa cấy: chàng trai nhổ mạ ném cho cô gái mình để ý, ai bắt gọn bó mạ là có tín hiệu nên duyên. Với người Tày, hội Lồng tồng (lễ xuống đồng) bao giờ cũng có trò tung còn.
| Thông tin | Ném còn |
|---|---|
| Số người | Không giới hạn; ném lần lượt từng người hoặc chia hai phe nam, nữ |
| Độ tuổi phù hợp | Thanh thiếu niên, người lớn; trẻ em chơi với cột thấp |
| Dụng cụ | Quả còn có dây và tua vải; cột tre cao gắn vòng tròn |
| Không gian | Bãi đất rộng, bằng phẳng ở đầu bản, sân đình, sân trường |
| Thời gian | Dịp Tết, hội xuân; một lượt ném vài phút |
Chuẩn bị trước khi chơi
- Quả còn: ghép từ nhiều mảnh vải xanh, đỏ, vàng, to chừng nắm tay hay quả cam, bên trong nhồi thóc, hạt bông, có nơi thêm cát hoặc vải vụn cho chắc. Quanh quả còn đính tua vải sặc sỡ, kèm một sợi dây dài khoảng nửa mét để cầm quay lấy đà.
- Cột còn: cây tre, cây mai hoặc vầu thẳng, cao hơn mười mét; trên ngọn uốn hoặc buộc một vòng tròn, nhiều nơi dán kín vòng bằng giấy đỏ. Cột dựng giữa bãi rộng để đông người cùng ném.
- Vạch ném: kẻ một vòng hoặc một vạch cách chân cột một khoảng đủ xa, người chơi đứng ngoài vạch khi ném.
- Ở trường học: có thể dùng cột tre cao 3–5 m với vòng nhựa, quả còn nhỏ nhồi hạt nhẹ để học sinh vừa sức.
Luật chơi ném còn từng bước
Kiểu ném qua vòng (còn vòng)
- Mở hội, người chủ lễ hoặc người có uy tín trong bản ném những quả còn đầu tiên, sau đó mọi người mới vào cuộc.
- Người chơi đứng ngoài vạch, cầm gần cuối sợi dây quả còn, quay vài vòng cho quả còn lấy đà.
- Ở vòng quay cuối, buông dây đúng lúc để quả còn vút lên, nhắm vào chiếc vòng trên ngọn cột.
- Quả còn lọt qua vòng, hoặc xuyên thủng tờ giấy dán trên vòng, là ném trúng; người ném được reo mừng và nhận quà nhỏ.
- Quả còn rơi xuống, ai đứng gần thì đón bắt và lại tung tiếp. Lượt ném cứ thế xoay vòng giữa mọi người.
- Ở các cuộc thi, mỗi người hoặc mỗi đội được số lần ném như nhau; ai, đội nào ném trúng nhiều lần nhất là thắng.
Kiểu ném đối đáp hai phe (còn xai)
Trai gái chia thành hai hàng đứng đối diện, ném qua lại cho nhau. Người để ý ai thường ném còn về phía người đó. Ai bắt trượt để quả còn rơi xuống đất phải tặng người ném một món quà nhỏ như chiếc khăn hay vòng tay; sau hội, người thua tìm đến xin lại vật làm tin, nhờ thế đôi bên có cớ gặp nhau.
Lỗi thường gặp
- Bước qua vạch ném khi tung.
- Ném khi người khác đang đứng sát chân cột nhặt còn.
- Ném quả còn trực diện vào người thay vì tung lên cao.
Mẹo ném còn trúng vòng
- Quay đều tay, đừng quá nhiều vòng: hai, ba vòng là đủ lấy đà mà không mất hướng.
- Buông dây khi quả còn đang đi lên ở phía trước mặt, góc khoảng chếch lên trên; buông muộn quả còn bay thấp, buông sớm quả còn vọt ra sau.
- Đứng nghiêng người, chân trước hướng về cột, dồn lực từ chân lên hông, lên vai.
- Quan sát hướng gió qua các tua vải; gió mạnh thì đứng lệch về phía đầu gió một chút.
- Tập ở khoảng cách gần, cột thấp trước rồi mới lùi xa.
Các kiểu ném còn và ý nghĩa theo từng dân tộc
Người Thái
Theo báo Nhân Dân, người Thái Tây Bắc tổ chức hội ném còn trong lễ “xên bản, xên mường” dịp đầu xuân; người ta tin quả còn bay lên sẽ mang theo bệnh tật, đói rét đi xa, để lại no ấm cho bản mường. Bài viết của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài nói thêm người Thái xem trò tung còn là biểu tượng âm dương hòa hợp, mong con cháu đông đúc. Người Thái có các kiểu “còn vòng”, “còn xai” và “còn xổm” (mọi người quây thành vòng, nam nữ đứng xen nhau, lần lượt tung còn), kiểu sau phổ biến ở Mường Lò.
Người Tày, Nùng
Trò tung còn mang ý nghĩa cầu mùa trong hội Lồng tồng. Trước khi kết thúc hội, thầy mo rạch quả còn thiêng lấy hạt giống bên trong tung cho mọi người hứng lấy, tin rằng hạt ấy đem lại mùa màng bội thu.
Người Mường
Hội ném còn là dịp nam thanh nữ tú gặp gỡ, tìm hiểu nhau; bên thua (thường là các chàng trai) phải để lại vật làm tin.
Lợi ích của trò chơi ném còn
- Rèn sự khéo léo: tính lực, tính góc và thời điểm buông dây cho chính xác.
- Vận động toàn thân: quay tay, xoay hông, chạy đón còn khiến người chơi khỏe khoắn.
- Gắn kết cộng đồng: già trẻ, trai gái cùng chơi, cùng cổ vũ trong ngày hội.
- Giữ gìn văn hóa: hiểu thêm tín ngưỡng nông nghiệp và phong tục của đồng bào miền núi.
Lưu ý an toàn khi chơi ném còn
- Khán giả đứng ngoài vòng giới hạn, không đứng sát chân cột vì quả còn rơi từ trên cao xuống khá mạnh.
- Khi quay quả còn lấy đà, giữ khoảng cách với người bên cạnh ít nhất hai sải tay.
- Cột còn phải chôn sâu, chắc chắn; không trèo lên cột để lấy quả còn mắc trên vòng.
- Quả còn cho trẻ em nên nhồi hạt nhẹ, không nhồi cát hay sỏi, dây vải mềm.
- Ném hướng lên vòng, tuyệt đối không ném thẳng vào người.
Ném còn trong sách giáo khoa
Văn bản Hội lồng tồng (Ngữ văn 7 Kết nối tri thức) miêu tả trò tung còn trong phần hội của người Tày, Nùng bên cạnh múa sư tử và hát lượn. Xem thêm phần tìm hiểu bố cục, nội dung ở bài Hội lồng tồng: tác giả, tác phẩm. Ném còn cũng là đề tài hay cho bài văn thuyết minh về luật chơi ở Ngữ văn 7.
Câu hỏi thường gặp
Ném còn là trò chơi của dân tộc nào?
Ném còn phổ biến ở nhiều dân tộc vùng núi phía Bắc như Thái, Tày, Nùng, Mường, và cả miền Tây Nghệ An, Thanh Hóa; mỗi dân tộc có cách chơi và ý nghĩa riêng.
Quả còn làm bằng gì?
Quả còn khâu từ nhiều múi vải màu, nhồi thóc, hạt bông (có nơi thêm cát), gắn tua vải và một sợi dây để cầm quay lấy đà.
Ném còn có ý nghĩa gì?
Trò chơi gửi gắm ước mong mùa màng tươi tốt, xua đi rủi ro, ốm đau, cầu âm dương hòa hợp và là dịp trai gái tìm hiểu nhau.
Ném còn thường tổ chức vào lúc nào?
Chủ yếu vào dịp Tết và các lễ hội đầu xuân như Lồng tồng, xên bản, xên mường; nay còn có ở ngày hội văn hóa, hội thao các dân tộc.
Lời kết
Ném còn không chỉ là trò thi tài khéo léo mà còn mang theo ước vọng ấm no, may mắn của đồng bào vùng cao mỗi độ xuân về. Khi tổ chức ở trường, chỉ cần cột thấp, quả còn nhẹ là học sinh đã có thể trải nghiệm trọn vẹn. Tìm hiểu thêm các trò trong chuyên mục trò chơi dân gian như nhảy sạp, đi cà kheo hay kéo co.