Tối thiểu là ít nhất, ở mức thấp nhất, không được phép hay không thể ít hơn; nghĩa ngược lại là tối đa. Người ta nói “lương tối thiểu”, “điều kiện tối thiểu”, “cần tối thiểu ba người”. Nếu bạn đang thắc mắc tối thiểu nghĩa là gì trong một tờ thông báo hay một đề bài, cứ thay bằng “ít nhất” là câu vẫn đúng ý.
| Nghĩa ngắn | Ít nhất, mức thấp nhất được yêu cầu hoặc cho phép |
| Loại từ | Tính từ; thường đứng sau danh từ (mức tối thiểu) hoặc trước số lượng (tối thiểu 5 điểm) |
| Gốc từ | Hán Việt 最少: tối là nhất, thiểu là ít |
| Trái nghĩa | Tối đa |
| Tiếng Anh | minimum |
Tối thiểu nghĩa là gì theo từ điển?
Từ điển tiếng Việt (Hồ Ngọc Đức biên tập, Wiktionary dẫn lại) xếp tối thiểu là tính từ, nghĩa là ở mức ít nhất, dưới đó không còn chấp nhận được, và ghi chú rõ: trái với tối đa. Lối nói này thiên về văn viết, hay gặp trong văn bản hành chính, quy chế, thông báo, nhưng cũng đã quen trong lời ăn tiếng nói hằng ngày.
Từ này có hai cách dùng chính:
- Chỉ một giới hạn dưới. “Mức lương tối thiểu”, “độ tuổi tối thiểu”, “số vốn tối thiểu”: mức thấp nhất mà luật, quy định hay hoàn cảnh chấp nhận. Thấp hơn nữa là không đạt.
- Chỉ cái cần có, dù ít ỏi. “Đó là phép lịch sự tối thiểu”, “hiểu biết tối thiểu về sơ cứu”: ở đây không đo bằng con số mà nói tới điều cơ bản nhất, thiếu nó là không chấp nhận được.
Nghĩa thứ hai thường mang sắc thái nhắc nhở hoặc trách. Khi ai đó nói “ít ra cũng phải chào hỏi, đó là lịch sự tối thiểu”, người nghe hiểu ngay rằng việc chào hỏi đang bị bỏ qua.
Chữ tối 最 và chữ thiểu 少
Tách từng tiếng ra sẽ dễ nhớ nghĩa hơn. Tối (最) trong các từ điển Hán Việt có nghĩa là nhất, hơn cả, cùng tột. Chữ này xuất hiện trong tối cao (cao nhất), tối ưu (tốt nhất), tối mật (mật nhất), tối thượng. Nó không liên quan gì tới “tối” là ban đêm hay thiếu ánh sáng, vốn là từ thuần Việt.
Thiểu (少) nghĩa là ít, không nhiều; ta gặp trong thiểu số, giảm thiểu, thiểu năng. Ghép lại, tối thiểu là “ít nhất”. Theo đúng mô hình đó, tối đa dùng chữ đa (多, nhiều) để thành “nhiều nhất”. Đây là kiểu từ ghép chính phụ gốc Hán: tiếng đứng trước bổ nghĩa mức độ cho tiếng đứng sau.
Về chữ viết, thiểu mang dấu hỏi. Viết “tối thiễu” với dấu ngã là sai, lỗi này hay gặp ở người nói giọng miền Nam vốn không phân biệt hỏi và ngã khi nói.
Đặt tối thiểu vào câu cho đúng
Mỗi ví dụ dưới đây một hoàn cảnh khác nhau:
- Thông báo của lớp: “Mỗi nhóm cần tối thiểu bốn thành viên để được đăng kí dự thi.”
- Quy chế thi: “Thí sinh phải đạt điểm tối thiểu của từng môn mới được xét đỗ.”
- Lời mẹ dặn: “Đi đâu thì tối thiểu cũng nhắn về nhà một câu cho mẹ yên tâm.”
- Bàn chuyện chi tiêu: “Tháng này mình cắt mua sắm xuống mức tối thiểu, chỉ giữ tiền ăn và tiền xe.”
- Ghi chú kĩ thuật: “Ứng dụng yêu cầu dung lượng trống tối thiểu 2 GB.”
Hai lỗi hay gặp: viết “tối thiểu ít nhất” (lặp nghĩa, chỉ cần một trong hai) và nhầm sang “tối đa” khi đọc nhanh quy định, chẳng hạn “nộp bài muộn tối đa một ngày” bị hiểu thành phải chờ ít nhất một ngày. Chuyện tiêu xài vừa đủ, bớt đi những khoản thừa cũng là ý mà những câu tục ngữ dạy cách ăn tiêu dè sẻn đã nói từ lâu.
Từ gần nghĩa, trái nghĩa và những từ dễ lẫn
| Từ | Quan hệ với tối thiểu | Ghi chú |
|---|---|---|
| ít nhất, ít ra | Đồng nghĩa | Thân mật hơn, dùng nhiều khi nói |
| cực tiểu | Gần nghĩa | Dùng trong toán học: giá trị cực tiểu của hàm số |
| tối đa | Trái nghĩa | Nhiều nhất, không thể hơn |
| cực đại | Trái nghĩa | Thuật ngữ khoa học, đi cặp với cực tiểu |
| giảm thiểu | Dễ lẫn | Là động từ: làm cho ít đi (giảm thiểu rác thải), không chỉ một mức cố định |
| tối giản | Dễ lẫn | Đơn giản nhất (phân số tối giản, lối sống tối giản), nói về độ đơn giản chứ không về số lượng |
Một mẹo nhỏ: thấy chữ đi cùng con số hoặc chữ “mức”, hãy hỏi “thấp hơn có được không?”. Nếu không được thì dùng tối thiểu; nếu cao hơn không được thì dùng tối đa.
Gỡ rối nhanh về chữ tối thiểu
Tối thiểu nghĩa là gì, có phải là “ít nhất” không?
Đúng vậy. Trong hầu hết các câu, có thể thay “tối thiểu” bằng “ít nhất” mà ý không đổi: “tối thiểu ba người” cũng là “ít nhất ba người”. Khác biệt chỉ ở giọng văn: tối thiểu trang trọng hơn.
Mức tối thiểu là gì?
Mức tối thiểu là ngưỡng thấp nhất được chấp nhận. Dưới ngưỡng đó, việc gì đó coi như không đạt, ví dụ dưới điểm tối thiểu thì trượt, dưới số người tối thiểu thì không mở được lớp.
Tối thiểu và tối đa khác nhau thế nào?
Tối thiểu đặt giới hạn dưới (không được ít hơn), tối đa đặt giới hạn trên (không được nhiều hơn). Một quy định có thể dùng cả hai: “mỗi đội tối thiểu 5, tối đa 7 người”.
Tối thiểu tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh dùng minimum, viết tắt min; còn “ít nhất” trong câu nói thường dịch là at least. Từ đối lập là maximum (max).