Đãi bôi là tỏ ra tử tế, niềm nở ở bề ngoài nhưng trong lòng không thật như vậy. Một lời mời đãi bôi là lời mời cho có, người mời chẳng mong khách nhận lời. Từ này mang ý chê, thường dùng trong khẩu ngữ: “nói đãi bôi”, “mời đãi bôi”, “khen đãi bôi”. Đãi bôi nghĩa là gì, tóm lại, là lịch sự mà thiếu thật lòng.
| Nghĩa ngắn | Niềm nở, tử tế bề ngoài, không thật tình |
| Loại từ | Tính từ |
| Sắc thái | Chê trách, khẩu ngữ |
| Trái nghĩa | Thật lòng, chân thành, thành tâm |
Đãi bôi: tử tế ngoài mặt
Mục từ đãi bôi trong từ điển tiếng Việt ghi nghĩa là tử tế, niềm nở bề ngoài, không thật tình; Wiktionary tiếng Việt ghi gọn là xã giao bề ngoài, thường dùng với ý không đẹp. Hai cách giảng cùng chỉ vào một điểm: cái tử tế chỉ nằm ở lớp vỏ.
Đãi bôi khác với nói dối. Người đãi bôi thường không bịa chuyện gì cả; họ chỉ nói những câu đúng phép mà không có ý làm. Vài câu quen tai:
- “Hôm nào rảnh qua nhà chơi nhé!”, nói lúc chia tay mà chẳng bao giờ hẹn ngày.
- “Cần gì cứ bảo mình”, rồi khi được nhờ thật thì bận suốt.
- “Ở lại ăn cơm đã”, nói khi khách đã xỏ dép ra cổng.
Ba câu ấy tự thân chẳng có gì xấu. Chúng thành đãi bôi khi người nói biết chắc mình không muốn điều đó xảy ra. Người nghe tinh ý cũng thường nhận ra, nên mới có câu cửa miệng: “Mời thế là mời đãi bôi thôi, đừng tưởng thật.”
Khi phép lịch sự hóa thành đãi bôi
Người Việt coi trọng phép xã giao: hỏi han, mời mọc, khen nhau vài câu là chuyện thường. Ranh giới giữa lịch sự và đãi bôi không nằm ở câu chữ, mà ở chỗ người nói có thật lòng hay không, và người nghe có bị đánh lừa hay không.
Một lời chào hỏi xã giao với hàng xóm là đủ đẹp, chẳng ai đòi nó phải sâu sắc. Nhưng hứa giúp một người đang thật sự cần, rồi bỏ mặc họ, thì lời hứa ấy gây hại: người kia đã tính toán dựa vào nó. Đó là lúc sự đãi bôi đáng chê nhất.
Nếu gặp đề nghị luận về lối sống giả tạo hay về sự chân thành, có thể triển khai ba ý:
- Đãi bôi là biểu hiện của lối sống trọng hình thức, nói một đằng nghĩ một nẻo.
- Nó làm mất lòng tin: một lần mời đãi bôi bị phát hiện, những lời mời sau cũng mất giá.
- Không đãi bôi không có nghĩa là thô lỗ. Từ chối khéo một việc mình không làm được vẫn tốt hơn nhận lời cho có.
Mặt tích cực đối lập với đãi bôi được bàn trong bài về thế nào là sống thật lòng.
Đãi bôi, khách sáo, xã giao và thảo mai
| Từ | Điểm khác | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đãi bôi | Niềm nở, mời mọc, hứa hẹn mà không thật lòng | Mời đãi bôi cho phải phép |
| Xã giao | Giao tiếp lịch sự thông thường, không mang ý chê | Hỏi một câu xã giao |
| Khách sáo | Giữ lễ quá mức giữa người thân quen, thành xa cách | Bạn bè lâu năm mà cảm ơn rối rít, nghe khách sáo |
| Thảo mai | Từ lóng: ngọt ngào giả tạo, thường kèm toan tính | Khen nức nở trước mặt, chê bai sau lưng |
Xã giao là cái khung; đãi bôi là khi trong khung ấy không có gì thật. Bài về phép xã giao thông thường cho thấy giao tiếp lịch sự vốn không có gì đáng chê. Khách sáo thì ngược lại một chút: người khách sáo có thể rất thật lòng, chỉ là giữ ý quá đà, như phân tích ở bài về kiểu lịch sự hóa xa cách. Còn thảo mai là từ của giới trẻ, nặng hơn đãi bôi vì thêm ý tính toán.
Gần nghĩa với đãi bôi còn có lấy lệ, đầu môi chót lưỡi. Đặt “đãi bôi” cạnh “chân tình” là thấy ngay sự đối lập: một bên chỉ có lời, một bên có cả lòng.
Lưu ý khi viết: đây là từ khẩu ngữ, mang ý chê, nên tránh dùng trong thư mời, văn bản trang trọng hay khi tả người lớn tuổi mình kính trọng. Viết “bác ấy mời đãi bôi” trong bài văn tả người thân sẽ làm người đọc hiểu là bạn đang chê bác.
Đãi bôi trong những câu nói quen
Mời đãi bôi là gì?
Là mời cho có, mời vì phép lịch sự chứ không thật muốn người kia nhận lời. Ví dụ: chủ nhà mời khách ở lại ăn cơm khi biết chắc khách sẽ từ chối.
Nói đãi bôi nghĩa là gì?
Là nói những lời tốt đẹp, niềm nở mà không xuất phát từ lòng thật. Người nói đãi bôi thường hứa nhiều, khen nhiều nhưng ít khi làm theo lời mình.
Đãi bôi có phải là thảo mai không?
Gần nhau nhưng không trùng. Đãi bôi là từ cũ, chủ yếu chỉ lời mời mọc, hứa hẹn cho có. Thảo mai là từ lóng, chỉ kiểu ngọt ngào giả tạo, thường có ý đồ riêng.
Trái nghĩa với đãi bôi là gì?
Là thật lòng, chân thành, thành tâm, thật bụng. Một lời mời thật bụng đi kèm ngày giờ cụ thể, còn lời mời đãi bôi thì luôn để ở “hôm nào”.