Bài thơ Cửu Long Giang ta ơi do Nguyên Hồng sáng tác là bài đọc kết nối chủ điểm trong Bài 5 (Những nẻo đường xứ sở), sách Ngữ văn 6 Kết nối tri thức tập một. Bài viết tổng hợp các kiến thức cần nắm: mạch nội dung của đoạn trích, đôi nét về tác giả, xuất xứ, thể thơ, cách chia đoạn, những giá trị nổi bật về nội dung và nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy để em ôn tập nhanh.
Nội dung văn bản Cửu Long Giang ta ơi
Bài thơ vẫn còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, nên ở đây chỉ tóm lược mạch cảm xúc theo từng đoạn và trích vài dòng tiêu biểu; toàn văn em đọc trong SGK. Bản in trong sách là đoạn trích, có hai chỗ lược bớt được đánh dấu […].
Đoạn 1: giờ địa lí năm mười tuổi. Nhân vật “ta” nhớ lại thuở đi học, một buổi sáng mùa thu có gió thổi, cậu bé ngước nhìn tấm bản đồ mới treo trên tường lớp:
Ngày xưa ta đi học
Mười tuổi thơ nghe gió thổi mùa thu
Mắt ngẩng lên trông bản đồ rực rỡ
Như đồng hoa bỗng gặp một đêm mơ.
Trong mắt cậu, thầy giáo và cây thước bảng đều lớn lao lạ thường, cây thước như chiếc gậy phép, cánh tay thầy như tay vị đạo sĩ dẫn học trò đi khắp non sông. Nghe thầy giảng về con sông dài hơn hai nghìn cây số, cậu bé hồi hộp, ngây ngất mà chưa hiểu hết.
Đoạn 2: dòng Mê Kông qua tưởng tượng và trải nghiệm. Dòng sông hiện ra với vẻ hùng vĩ, hoang sơ nơi thượng nguồn: cây đổ đá lăn, hương rừng thơm nồng, nắng hè trên dãy Trường Sơn, đàn voi đi chậm rãi, thác nước tung bọt trắng. Rồi “ta” thôi nhìn bản đồ, tự mình đặt chân xuống dòng nước giữa trời thu trong xanh. Người cởi áo lội sông và cất tiếng hát, dòng sông cũng hát theo, như hai người bạn hòa chung một niềm vui. Càng xuôi về phía Nam, rừng núi lùi lại, đồng bằng mở ra, chín nhánh sông chở phù sa nuôi lúa, tôm cá, sầu riêng, dừa. Dòng sông được ví như người mẹ vượt cạn, sinh hạ những nhánh sông vàng. Tiếp đó, nhà thơ nhắc tới những người nông dân Nam Bộ dãi dầu nắng sương, đổ mồ hôi biến bãi lầy thành ruộng lúa, cùng chuỗi tên đất Gia Định, Hà Tiên, Long Châu, Gò Công, Cà Mau… mà ông cha đã truyền lại, dặn con cháu không bao giờ để chia cắt.
Đoạn 3 (khổ cuối): khi “ta” đã lớn. Nhà thơ quay lại hình ảnh lớp học xưa, nhưng thời gian đã đổi khác:
Ta đã lớn
Thầy giáo già đã khuất
Thước bảng to nay thành cán cờ sao
Những cái tên từng làm cậu học trò mơ mộng nay đã thấm máu của bao người ngã xuống vì đất nước. Tình yêu dòng sông đã trở thành lòng biết ơn và trách nhiệm với quê hương.
Thông tin tác giả Nguyên Hồng
Nguyên Hồng sinh năm 1918, mất năm 1982, tên thật là Nguyễn Nguyên Hồng, quê gốc Nam Định. Từ nhỏ ông mồ côi cha, tuổi thơ nhiều cay đắng, phần lớn thời gian sống ở Hải Phòng, giữa những xóm lao động nghèo của thành phố cảng. Chính vốn sống ấy làm nên chất liệu cho nhiều trang viết của ông.
Ông viết nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, kí, hồi kí và thơ. Các tác phẩm tiêu biểu gồm tiểu thuyết Bỉ vỏ (1938), cuốn hồi ức Những ngày thơ ấu, tập thơ Trời xanh (1960), bộ tiểu thuyết Cửa biển (bốn tập), tiểu thuyết lịch sử Núi rừng Yên Thế (đang viết dở khi ông qua đời), hồi kí Bước đường viết văn. Nhiều bạn đọc biết đến ông qua đoạn trích Trong lòng mẹ rút từ Những ngày thơ ấu.
Văn chương Nguyên Hồng giàu cảm xúc, tha thiết, thường hướng về những con người nhỏ bé, nhất là phụ nữ và trẻ em nghèo khổ, với một tấm lòng yêu thương sâu sắc. Thơ của ông ít hơn văn xuôi nhưng vẫn mang giọng điệu nồng nhiệt, sôi nổi ấy. Năm 1996, ông được ghi nhận bằng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (truy tặng). Xem thêm Giới thiệu tác giả Nguyên Hồng và Những tác phẩm của Nguyên Hồng.
Thông tin tác phẩm Cửu Long Giang ta ơi
Xuất xứ bài thơ Cửu Long Giang ta ơi
Bài thơ in trong tập Trời xanh của Nguyên Hồng, xuất bản năm 1960. Văn bản trong SGK Ngữ văn 6 là đoạn trích, đã được lược bớt một số đoạn.
Hoàn cảnh sáng tác
Các tài liệu phổ biến không ghi năm sáng tác cụ thể của bài thơ, chỉ biết bài được in trong tập thơ ra mắt năm 1960, khi đất nước còn tạm chia cắt hai miền. Đặt trong bối cảnh ấy, lời dặn của ông cha về những miền đất không bao giờ chia cắt và hình ảnh những tên đất thấm máu người đã khuất càng thêm sâu sắc: lòng yêu dòng sông phương Nam cũng là khát vọng về một Tổ quốc trọn vẹn.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể thơ: tự do, dòng thơ ngắn dài không đều, nhịp thơ thay đổi linh hoạt.
- Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm, kết hợp miêu tả (cảnh sông nước, đồng bằng) và tự sự (kể lại kỉ niệm giờ học, hành trình của “ta”).
- Nhân vật trữ tình: “ta” – cậu học trò mười tuổi ngày xưa, nay là người trưởng thành hồi tưởng.
Bố cục Cửu Long Giang ta ơi có mấy phần?
Đoạn trích trong SGK có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến dòng thơ nói về con sông dài hơn hai nghìn cây số): giờ học địa lí năm mười tuổi, tấm bản đồ và người thầy.
- Phần 2 (tiếp theo đến lời dặn của ông cha về những miền đất không được chia cắt): dòng Mê Kông qua tưởng tượng và trải nghiệm, sự trù phú của Nam Bộ, người nông dân và những miền đất ông cha để lại.
- Phần 3 (khổ cuối): “ta” đã lớn, thầy đã khuất, những địa danh thấm máu người đi trước.
Một số tài liệu chia đoạn trích thành 2 phần (cảm nhận quê hương qua tấm bản đồ – cảm nhận qua những chặng đường đời); cách chia nào cũng được nếu em nêu rõ ranh giới và nội dung từng phần.
Giá trị nội dung
Đi từ lớp học nhỏ bé của tuổi thơ đến dòng sông mênh mông và cả miền đồng bằng Nam Bộ, đoạn trích cho người đọc thấy vẻ đẹp hùng vĩ, hiền hòa, trù phú của sông Mê Kông và sự cần cù, gắn bó với đất đai của người nông dân nơi đây. Bài thơ thể hiện tình yêu đất nước lớn lên theo năm tháng của nhà thơ, niềm tự hào về non sông và lòng biết ơn với người thầy, với những thế hệ đã đổ mồ hôi, xương máu giữ gìn từng tấc đất.
Giá trị nghệ thuật
- Thể thơ tự do phù hợp với dòng cảm xúc khi say mê, khi trầm lắng, khi trang nghiêm.
- Kết cấu vòng tròn: mở đầu và khép lại đều bằng hình ảnh lớp học, thầy giáo, thước bảng, nhưng ở hai thời điểm khác nhau.
- Biện pháp tu từ phong phú: so sánh (bản đồ như đồng hoa), ẩn dụ (gậy thần tiên, cánh tay đạo sĩ), nhân hóa (sông hát, thác cười, sông quặn đẻ), điệp ngữ (tên Mê Kông lặp ở đầu dòng), liệt kê địa danh Nam Bộ.
- Hình ảnh giàu sức gợi, kết hợp cái nhìn trẻ thơ mơ mộng với chiều sâu suy ngẫm của người trưởng thành.
Ý nghĩa nhan đề Cửu Long Giang ta ơi
“Cửu Long Giang” là tên Hán Việt của sông Cửu Long, đoạn hạ lưu sông Mê Kông chảy qua Nam Bộ rồi đổ ra biển qua nhiều cửa (tên gọi “chín rồng” gắn với chín cửa sông). Đi sau tên sông là tiếng gọi “ta ơi”: “ta” thể hiện sự gắn bó, khẳng định dòng sông là máu thịt của dân tộc; “ơi” là lời gọi trìu mến như gọi người thân. Nhan đề vì thế là một tiếng gọi tha thiết, chứa đựng niềm yêu thương và tự hào về dòng sông, về miền Nam và về cả đất nước.
Sơ đồ tư duy Cửu Long Giang ta ơi
Sơ đồ dưới đây gom sáu ý cần nhớ về tác giả, tác phẩm.
Lời kết
Cửu Long Giang ta ơi cho thấy một Nguyên Hồng ít được biết đến: nhà thơ của dòng sông và miền đất phương Nam. Nắm chắc xuất xứ, bố cục, mạch cảm xúc từ tuổi thơ đến lúc trưởng thành cùng các biện pháp nghệ thuật nổi bật, em sẽ dễ dàng soạn bài và viết đoạn cảm nghĩ về bài thơ.
Xem thêm: