Soạn bài Cửu Long Giang ta ơi (Nguyên Hồng) – Ngữ văn 6 Kết nối tri thức

Theo em, nhan đề bài thơ có gì đặc biệt? Nhan đề ấy gợi lên ấn tượng, cảm xúc gì?

Trả lời:

• Điểm đặc biệt: nhan đề không phải một cụm từ gọi tên sự vật bình thường mà là một câu gọi. “Cửu Long Giang” là cách gọi Hán Việt của sông Cửu Long (chín con rồng – chín cửa sông đổ ra biển), đoạn hạ lưu của sông Mê Kông chảy qua Nam Bộ. Phía sau tên sông là hai tiếng “ta ơi”: “ta” khẳng định dòng sông là của chúng ta, của người Việt; “ơi” là tiếng gọi tha thiết như gọi một người thân.
• Ấn tượng, cảm xúc: đọc nhan đề, em hình dung nhà thơ đang đứng trước con sông lớn mà cất tiếng gọi. Dòng sông được nhân hóa, trở nên gần gũi như mẹ, như người thân trong nhà. Nhan đề gợi niềm yêu thương, tự hào và cả nỗi xúc động của người con hướng về miền đất phương Nam.

Em hình dung thế nào về ‘tấm bản đồ rực rỡ’? Nhân vật trong bài thơ có cảm xúc như thế nào khi nhìn tấm bản đồ ấy?

Trả lời:

Hình dung về tấm bản đồ: đó là tấm bản đồ mới treo trên bức tường vừa quét vôi trong lớp học. Trên bản đồ có màu xanh của rừng núi, màu vàng nâu của đồng bằng, những đường sông xanh uốn lượn, chi chít tên đất tên làng. Với cậu bé mười tuổi, những mảng màu ấy rực lên như cả đất nước đang hiện ra trước mắt.

Cảm xúc của nhân vật:

Mắt ngẩng lên trông bản đồ rực rỡ
Như đồng hoa bỗng gặp một đêm mơ.

Hành động “ngẩng lên” cho thấy cậu bé chăm chú, say sưa. Hình ảnh so sánh với “đồng hoa” và “đêm mơ” diễn tả niềm háo hức, ngỡ ngàng, như được bước vào một giấc mơ đẹp. Cậu ngưỡng mộ người thầy đến mức thấy cây thước của thầy là “gậy thần tiên”, cánh tay thầy là “cánh tay đạo sĩ” dẫn mình đi khắp non sông. Trước con sông dài mấy nghìn cây số, cậu vừa choáng ngợp vừa xúc động, tim đập mạnh mà chưa hiểu hết.

Tìm những chi tiết miêu tả vẻ đẹp của dòng sông Mê Kong.

Trả lời:

Đoạn thơ tả sự giàu có của dòng sông ở vùng đồng bằng là đoạn tiêu biểu nhất:

Chín nhánh Mê Kông phù sa nổi váng
Ruộng bãi Mê Kông trồng không hết lúa
Bến nước Mê Kông tôm cá ngợp thuyền

Tên sông được nhắc lại ở đầu mỗi dòng như một điệp khúc, nhấn mạnh rằng mọi sự sung túc của vùng đất đều do dòng sông ban tặng.

Hình ảnh người nông dân Nam Bộ được tác giả khắc họa qua chi tiết nào? Những chi tiết đó gợi cho em cảm nhận gì về con người nơi đây?

Trả lời:

Các chi tiết:

Nông dân Nam Bộ gối đất nằm sương
Mồ hôi vã bãi lầy thành đồng lúa

Tiếp theo là chuỗi địa danh Gia Định, Gò Vấp, Gò Công, Hà Tiên, Long Châu, Đồng Tháp, Cà Mau – những vùng đất mà cha ông đã khai phá, giữ gìn rồi trao lại cho con cháu với lời dặn không bao giờ để đất nước chia cắt.

Điều em cảm nhận được:

• Họ cần cù, chịu đựng gian khổ: lấy đất làm gối, sương đêm làm chăn, đổ mồ hôi biến vùng bãi lầy hoang vu thành cánh đồng lúa.
• Họ gắn bó máu thịt với đất đai: mỗi địa danh là thành quả của bao thế hệ, nên đọc tên đất cũng khiến người ta muốn rơi nước mắt.
• Họ có ý thức giữ gìn quê hương, đất nước, coi sự toàn vẹn của non sông là di nguyện thiêng liêng của ông cha.

Bài thơ Cửu Long Giang ta ơi có nhiều hình ảnh sinh động, giàu sức gợi. Em thích những hình ảnh nào? Tại sao?

Trả lời:

Gợi ý hai hình ảnh em có thể chọn (em có thể chọn hình ảnh khác và tự nêu lí do):

• Hình ảnh “gậy thần tiên” và “cánh tay đạo sĩ”: cây thước chỉ bản đồ của thầy giáo hóa thành chiếc gậy phép, còn thầy như một vị đạo sĩ. Em thích hình ảnh này vì nó nhìn mọi thứ bằng đôi mắt trẻ thơ: một giờ địa lí bình thường bỗng trở thành chuyến du hành kì diệu. Hình ảnh cũng cho thấy sự kính phục của học trò dành cho người thầy đã mở cho mình cánh cửa hiểu biết về Tổ quốc.
• Hình ảnh dòng sông “quặn đẻ”: dòng sông mang dáng dấp một người mẹ vượt cạn. Chín nhánh sông chở phù sa tỏa ra khắp đồng bằng giống những đứa con mang sự sống tới mọi miền. Em thích hình ảnh này vì nó vừa đúng với đặc điểm địa lí (sông chia nhiều nhánh đổ ra biển) vừa chứa tình cảm biết ơn: con người Nam Bộ lớn lên nhờ dòng sông như con lớn lên nhờ mẹ.

Nêu những cảm nhận của em về tình yêu của tác giả đối với dòng Mê Kong, với quê hương đất nước thể hiện trong bài thơ.

Trả lời:

Tình yêu của nhà thơ đối với dòng sông và đất nước lớn dần theo năm tháng:

• Thuở mười tuổi: đó là tình yêu bắt đầu từ trí tưởng tượng. Qua tấm bản đồ và lời giảng của thầy, cậu bé say mê một dòng sông chưa từng thấy, ngây ngất như đi trong mơ.
• Khi rời trang sách: “ta” không còn nhìn bản đồ nữa mà đi thật, cởi áo lội xuống sông và cất tiếng hát. Tình yêu lúc này gắn với trải nghiệm: cảm nhận cảnh đẹp, sự giàu có của Nam Bộ và nỗi vất vả của người nông dân.
• Khi trưởng thành: “ta” đã trưởng thành, người thầy năm xưa không còn nữa, “Thước bảng to nay thành cán cờ sao”. Những cái tên từng chỉ là chữ trên bản đồ nay mang dấu máu của bao người đã ngã xuống. Lúc này, yêu quê hương đồng nghĩa với lòng biết ơn và ý thức gìn giữ non sông.

Có thể nói, Nguyên Hồng yêu dòng Mê Kông chân thành, nồng nàn, và tình yêu ấy lớn lên cùng cuộc đời con người. Từ một dòng sông, nhà thơ mở rộng thành tình yêu đối với cả miền Nam và cả đất nước Việt Nam thống nhất.