Coping mechanism là cách một người dùng để chống đỡ với căng thẳng, nỗi buồn hay một hoàn cảnh khó khăn, tiếng Việt thường dịch là cơ chế đối phó hoặc cơ chế ứng phó. Có cách giúp ta đứng vững lâu dài, như kể chuyện với người tin cậy; có cách chỉ làm dịu tức thời rồi để lại hậu quả, như thức trắng đêm cày phim cho quên chuyện điểm kém.
| Nghĩa ngắn | Cách mỗi người xoay xở với áp lực và cảm xúc khó chịu |
| Gốc từ | Tiếng Anh: cope (đương đầu, xoay xở) + mechanism (cơ chế) |
| Loại từ | Cụm danh từ; số nhiều là coping mechanisms |
| Sắc thái | Trung tính, gốc từ tâm lý học; trên mạng hay dùng nửa đùa nửa thật |
Coping mechanism dịch sang tiếng Việt thế nào?
Động từ cope trong tiếng Anh có nghĩa là xoay xở được, chịu đựng được trước một việc khó. Ghép với mechanism, cụm từ chỉ toàn bộ những cách mà một người, có ý thức hoặc theo thói quen, dùng để giữ mình khỏi bị một sức ép đánh gục. Trong sách vở tiếng Việt có ba cách dịch hay gặp: cơ chế đối phó, cơ chế ứng phó và chiến lược ứng phó. Ba cách gọi này chỉ cùng một khái niệm.
Hai nhà tâm lý học Richard Lazarus và Susan Folkman, trong cuốn Stress, Appraisal, and Coping (1984), mô tả ứng phó là một quá trình chứ không phải một nét tính cách cố định: người ta liên tục điều chỉnh suy nghĩ và hành động để xử lý những đòi hỏi mà họ thấy vượt quá sức mình. Chữ “thấy” ở đây quan trọng. Cùng một bài kiểm tra, người này thấy bình thường, người kia thấy nặng như núi, nên cách đối phó cũng khác.
Từ khung lý thuyết ấy, giới nghiên cứu hay chia ứng phó làm hai hướng. Ứng phó tập trung vào vấn đề nhắm thẳng vào nguồn gây áp lực: lập kế hoạch ôn bài, hỏi lại thầy cô chỗ chưa hiểu. Ứng phó tập trung vào cảm xúc nhắm vào cảm giác khó chịu mà áp lực sinh ra: đi bộ cho nhẹ đầu, nghe nhạc, viết nhật ký. Hướng thứ hai đặc biệt cần khi chuyện xảy ra nằm ngoài tầm tay, như mất một người thân.
Đừng lẫn với defense mechanism
Trên mạng xã hội, coping mechanism hay bị dùng lẫn với defense mechanism (cơ chế phòng vệ). Hai khái niệm có chỗ chồng nhau, nhưng tâm lý học thường tách chúng ra.
| Tiêu chí | Coping mechanism | Defense mechanism |
|---|---|---|
| Ý thức | Thường có ý thức, ta biết mình đang làm gì | Thường diễn ra ngầm, không tự nhận ra |
| Nguồn gốc khái niệm | Tâm lý học về stress, nửa sau thế kỷ 20 | Truyền thống phân tâm học của Freud |
| Ví dụ | Chia nhỏ việc, tìm người tâm sự, tập thể dục | Chối bỏ sự thật, đổ lỗi cho người khác |
| Có thể học được không | Có, luyện được như một kỹ năng | Khó điều khiển trực tiếp |
Nói cách khác, khi bạn chủ động hẹn bạn thân đi ăn sau ngày tồi tệ, đó là ứng phó. Khi bạn khăng khăng “mình chẳng buồn gì cả” trong lúc mắt đỏ hoe, đó nhiều khả năng là phòng vệ.
Nhận ra cách mình đang chống đỡ
Không ai có một cơ chế duy nhất. Phần lớn chúng ta trộn nhiều cách, tùy chuyện. Ở mức quan sát đời thường, có thể chia làm hai nhóm.
Những cách giúp ta khỏe lên theo thời gian (người ta gọi là cách thích nghi): nói chuyện với người mình tin, ngủ đủ, vận động, viết ra điều đang làm mình rối, chia một việc lớn thành từng bước nhỏ, nhìn lại sự việc theo góc khác để thấy nó không đến mức tận thế, cười được vào chính tình huống của mình mà không tự chê bai.
Những cách dễ chịu lúc đầu nhưng để lại hậu quả (cách kém thích nghi): né tránh mọi thứ liên quan đến chuyện buồn, lướt điện thoại hàng giờ để khỏi phải nghĩ, ăn quá nhiều hoặc bỏ bữa, trì hoãn tới phút chót, đùa cợt hạ thấp bản thân, dùng chất kích thích. Điểm chung của nhóm này là chúng làm cảm giác dịu đi một lúc, còn nguồn áp lực vẫn nằm nguyên đó, thậm chí to thêm.
Ranh giới giữa hai nhóm không cứng. Xem một tập phim sau giờ học là nghỉ ngơi; xem mười tập để khỏi phải mở sách ra là đang né. Thói chần chừ để mai rồi tính mãi nhiều khi chính là một kiểu đối phó như vậy, chứ không hẳn do lười.
Vì sao mỗi người lại đối phó một kiểu?
Cách ta chống đỡ được hình thành từ rất sớm. Một đứa trẻ lớn lên trong nhà mà nói ra nỗi buồn thì bị gạt đi, dễ học cách nuốt vào trong. Một học sinh từng được thầy cô hướng dẫn chia nhỏ bài khó sẽ có sẵn công cụ khi gặp áp lực lớn hơn.
Ngoài nếp nhà, còn có mấy yếu tố khác:
- Mức độ kiểm soát được. Chuyện có thể thay đổi (một môn học yếu) hợp với cách giải quyết vấn đề; chuyện không thay đổi được (bố mẹ chia tay) cần nhiều hơn những cách xoa dịu cảm xúc.
- Có ai bên cạnh hay không. Người có bạn bè, gia đình để dựa vào thường ít phải tìm tới những cách tự làm hại mình.
- Sức khỏe và giấc ngủ. Người đang thiếu ngủ, mệt mỏi kéo dài có ít “vốn” để chọn cách đối phó tốt.
Tác động thì đi theo hai chiều. Cách đối phó lành mạnh giúp phản ứng căng thẳng của cơ thể và tâm trí lắng xuống, để ta còn sức làm tiếp. Cách kém thích nghi, nếu thành thói quen, có thể kéo theo mất ngủ, học sa sút, xa cách người thân. Nếu bạn nhận ra mình hay dựa vào những cách gây hại, hoặc nỗi buồn kéo dài nhiều tuần không vơi, nên nói chuyện với chuyên gia tâm lý, bác sĩ hoặc thầy cô tư vấn học đường. Họ có thể giúp tìm cách khác hợp với mình, và đó là việc bình thường như đi khám khi đau răng.
Một chi tiết nhỏ hay bị quên: câu “đây là coping mechanism của tôi” trên mạng thường đi kèm ảnh mèo, ảnh trà sữa. Nghe vui, nhưng đôi khi đó cũng là lúc nên tự hỏi thật lòng mình đang nghỉ ngơi, hay đang trốn.
Coping mechanism trong lời nói hằng ngày
Coping mechanism nghĩa là gì trong tiếng Việt?
Nghĩa là cơ chế đối phó hay cơ chế ứng phó: những cách ta dùng để chịu đựng và xử lý căng thẳng, buồn bã. Trong lời nói thân mật, người trẻ hay dùng nguyên tiếng Anh, kiểu “nghe nhạc buồn là coping mechanism của mình”.
Healthy coping mechanism là gì?
Là cách đối phó lành mạnh, giúp mình dễ chịu hơn mà không gây hại về sau: vận động, tâm sự, viết nhật ký, ngủ đủ, sắp xếp lại việc cần làm. Ngược lại là unhealthy hay maladaptive coping, cách đối phó gây hại.
Hài hước có phải coping mechanism không?
Có. Đùa được về khó khăn giúp nhiều người nhẹ lòng và nhìn sự việc tỉnh táo hơn. Nhưng khi tiếng cười chỉ để che đi nỗi buồn, hoặc luôn là kiểu tự chê bai bản thân, nó dễ chuyển sang phía né tránh.
Làm sao biết cách đối phó của mình có ổn không?
Thử hỏi: sau khi làm việc đó, vấn đề có nhỏ lại không, hay chỉ bị hoãn? Mình có thấy hối hận, mệt hơn không? Nếu câu trả lời thường là “chỉ bị hoãn” và “mệt hơn”, đã đến lúc tìm thêm cách khác, có thể với sự giúp đỡ của người lớn hoặc nhà tâm lý.