Con hổ có nghĩa là truyện trung đại của Vũ Trinh, rút từ tập Lan Trì kiến văn lục, được học ở Bài 6 “Bài học cuộc sống” sách Ngữ văn 7 Kết nối tri thức tập 2 (trang 14 – 16). Truyện gồm hai câu chuyện nhỏ về hai con hổ biết đền ơn người đã giúp mình, qua đó đề cao đạo lí “nhận ơn phải biết trả ơn”. Dưới đây là phần tóm lược văn bản, thông tin tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, sơ đồ tư duy và các mẫu tóm tắt.
Nội dung văn bản Con hổ có nghĩa
Nguyên tác được Vũ Trinh viết bằng chữ Hán; văn bản trong sách giáo khoa là bản dịch của Dương Tuấn Anh đăng năm 2021, còn trong thời hạn bảo hộ. Vì vậy, Văn VN tóm lược nội dung hai câu chuyện và chỉ trích vài lời thoại ngắn; em đọc toàn văn trong sách giáo khoa.
Câu chuyện thứ nhất: con hổ và bà đỡ Trần
Ở huyện Đông Triều có bà đỡ họ Trần. Một đêm nghe tiếng gõ cửa, bà ra xem thì bị một con hổ đực cõng chạy vào rừng sâu. Hổ vừa chạy vừa dùng chân rẽ bụi gai để bà khỏi bị thương. Tới nơi, bà thấy một con hổ cái đang lăn lộn, cào đất. Ban đầu bà tưởng mình sắp bị ăn thịt, nhưng thấy hổ đực chỉ về phía hổ cái và rơi nước mắt, bà hiểu hổ cái sắp đẻ. Bà lấy thuốc mang sẵn hòa nước suối cho hổ cái uống, xoa bóp bụng, và hổ cái sinh con.
Hổ đực mừng rỡ, quỳ trước mặt bà rồi đưa ra một khối bạc để tạ ơn. Nó dẫn bà ra khỏi rừng, vừa đi vừa ngoái lại nhìn. Khi trời sắp sáng, bà giơ tay nói: “Xin chúa sơn lâm quay về”. Hổ quỳ xuống, cúi đầu vẫy đuôi tiễn biệt, đợi bà đi khá xa mới gầm lên rồi bỏ đi. Khối bạc nặng hơn mười lạng giúp bà sống qua năm mất mùa đói kém.
Câu chuyện thứ hai: con hổ và bác tiều phu
Ở huyện Lạng Giang, một bác tiều phu đang kiếm củi thì thấy một con hổ trán trắng lăn lộn, cào họng, máu chảy lênh láng vì bị hóc xương. Bác uống rượu lấy can đảm, trèo lên cây gọi hổ, hứa sẽ lấy xương giúp nếu hổ không cắn mình. Hổ nằm phục xuống, há miệng như cầu cứu. Bác thò tay vào họng hổ, lấy ra một chiếc xương bò to như cánh tay. Lúc hổ bỏ đi, bác còn dặn với theo: “Nhà ta ở thôn ấy, hễ được miếng ngon thì nhớ nhau nhé”.
Mấy hôm sau, nửa đêm có tiếng kêu dữ dội ngoài cửa; sáng ra, bác thấy một con hươu chết để trước nhà. Nhiều năm sau bác tiều qua đời. Đúng lúc sắp chôn, con hổ xuất hiện, dụi đầu vào quan tài, gầm gào rồi đi quanh mấy vòng mới bỏ đi. Từ đó, cứ đến ngày giỗ bác, hổ lại mang hươu, lợn đến để ngoài cửa, suốt mấy chục năm liền.
Thông tin tác giả Vũ Trinh
Vũ Trinh (1759 – 1828), tự Duy Chu, hiệu Lan Trì Ngư Giả (còn có các hiệu Nguyên Hanh, Lai Sơn), quê làng Xuân Lan, huyện Lương Tài, trấn Kinh Bắc (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh). Ông xuất thân trong dòng họ khoa bảng, nổi tiếng thông minh từ nhỏ, năm 17 tuổi đỗ đầu kì thi Hương.
Cuối thời Lê, Vũ Trinh làm quan dưới triều Lê Chiêu Thống. Khi nhà Tây Sơn ra Bắc (1789), ông không ra cộng tác mà về ẩn cư ở Hồ Sơn, dạy học và ghi chép những chuyện tai nghe mắt thấy thành tập Lan Trì kiến văn lục. Sang triều Nguyễn, ông được vua Gia Long mời ra làm quan, từng làm Chánh sứ sang nhà Thanh, tham gia soạn bộ luật Gia Long (Hoàng Việt luật lệ) và giữ chức Hình bộ hữu Tham tri. Năm 1816, ông bị cách chức, đưa vào Quảng Nam; về sau được ân xá, về quê năm 1828 thì mất.
Vũ Trinh là người học rộng, văn chương điển nhã. Ngoài Lan Trì kiến văn lục, ông còn có Sứ Yên thi tập, Cung oán thi tập. Vợ ông là bà Nguyễn Thị Diên, chị ruột đại thi hào Nguyễn Du; tương truyền ông là một trong những người đầu tiên đọc và bình Truyện Kiều.
Thông tin tác phẩm Con hổ có nghĩa
Xuất xứ truyện Con hổ có nghĩa
Truyện rút từ tập Lan Trì kiến văn lục (Chép những điều nghe thấy của Lan Trì) – tập truyện chữ Hán gồm 3 quyển, 45 truyện của Vũ Trinh. Văn bản trong sách Ngữ văn 7 Kết nối tri thức dùng bản dịch của Dương Tuấn Anh, in trên tạp chí Văn học và Tuổi trẻ số tháng 5/2021 (trang 47 – 49).
Hoàn cảnh sáng tác
Lan Trì kiến văn lục được viết trong thời gian Vũ Trinh ẩn cư ở Hồ Sơn cuối thế kỉ XVIII, khi đất nước nhiều biến động. Ông ghi lại những chuyện nghe được, thấy được ở chốn quan trường, nơi thôn quê, chợ búa; mỗi chuyện đều ngụ ý khuyên răn, giữ gìn nền nếp đạo lí và phong tục tốt đẹp.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: truyện trung đại viết bằng chữ Hán, thuộc dòng truyện ghi chép có yếu tố kì lạ (truyền kì); nội dung hư cấu nhằm răn dạy đạo lí.
- Phương thức biểu đạt chính: tự sự, kết hợp miêu tả.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba.
- Nhân vật: hổ đực, hổ cái, bà đỡ Trần (huyện Đông Triều); con hổ trán trắng, bác tiều phu (huyện Lạng Giang).
Bố cục Con hổ có nghĩa có mấy phần?
Văn bản gồm 2 phần, ứng với hai câu chuyện:
- Phần 1 (từ đầu đến “…sống qua được”): con hổ đực được bà đỡ Trần giúp hổ cái sinh con và đền ơn bà bằng khối bạc.
- Phần 2 (còn lại): con hổ được bác tiều phu lấy xương hóc và đền ơn bác cả khi bác còn sống lẫn khi đã mất.
Giá trị nội dung truyện Con hổ có nghĩa
- Mượn chuyện loài hổ – loài thú dữ – biết nhớ ơn và đền ơn để đề cao đạo lí “nhận ơn phải biết trả ơn”, “uống nước nhớ nguồn”.
- Ngợi ca lòng tốt, sự can đảm và nhân hậu của con người (bà đỡ Trần, bác tiều phu) sẵn sàng giúp đỡ ngay cả loài vật hung dữ.
- Gián tiếp nhắc nhở con người: đến loài thú còn biết ân nghĩa, con người càng phải sống có nghĩa có tình.
Giá trị nghệ thuật truyện Con hổ có nghĩa
- Nghệ thuật nhân hóa: hổ biết khóc, biết quỳ, biết tiễn biệt, biết viếng và “giỗ” ân nhân.
- Kết cấu hai câu chuyện song song, câu chuyện sau nâng cao ý nghĩa câu chuyện trước (trả ơn một lần – trả ơn suốt mấy chục năm).
- Chi tiết giàu sức gợi, lời kể ngắn gọn, mạch lạc; yếu tố kì lạ đan xen yếu tố đời thường (địa danh cụ thể, nghề nghiệp cụ thể).
Ý nghĩa nhan đề Con hổ có nghĩa
“Có nghĩa” là biết giữ ân nghĩa, sống thủy chung với người đã giúp mình. Đặt tính từ “có nghĩa” bên cạnh “con hổ” – loài vật vốn bị xem là hung dữ – nhan đề tạo sự bất ngờ và nêu thẳng chủ đề của truyện: ân nghĩa là phẩm chất đáng quý đến mức cả loài thú cũng biết trân trọng.
Sơ đồ tư duy Con hổ có nghĩa
Sơ đồ dưới đây tóm tắt 6 ý chính về tác giả và tác phẩm để em ôn nhanh.
Tóm tắt Con hổ có nghĩa
Mẫu 1 – Tóm tắt Con hổ có nghĩa ngắn nhất
Bà đỡ Trần ở huyện Đông Triều bị hổ đực cõng vào rừng để đỡ đẻ cho hổ cái; hổ đực biếu bà khối bạc giúp bà qua năm mất mùa. Bác tiều phu ở huyện Lạng Giang lấy chiếc xương hóc trong họng một con hổ; hổ đền ơn bác bằng con hươu, khi bác mất thì đến viếng và mỗi năm đến ngày giỗ lại mang hươu, lợn đến để trước cửa.
Mẫu 2 – Tóm tắt Con hổ có nghĩa đầy đủ
Một đêm, bà đỡ Trần ở huyện Đông Triều bị một con hổ đực cõng vào rừng sâu. Thấy hổ cái sắp đẻ và hổ đực rơi nước mắt, bà cho hổ cái uống thuốc, xoa bụng giúp nó sinh con. Hổ đực mừng rỡ, quỳ tạ ơn, tặng bà một khối bạc rồi đưa bà ra khỏi rừng, chờ bà đi xa mới gầm lên từ biệt. Năm ấy mất mùa, nhờ khối bạc mà bà sống qua được.
Ở huyện Lạng Giang, một bác tiều phu thấy con hổ bị hóc xương đau đớn. Bác uống rượu lấy can đảm, bảo hổ đừng cắn mình rồi thò tay lấy ra chiếc xương bò to. Bác dặn hổ nhớ đến nhà mình khi có miếng ngon. Ít hôm sau, hổ mang một con hươu đến trước cửa nhà bác. Khi bác qua đời, hổ đến dụi đầu vào quan tài, gầm gào thương xót; từ đó đến mỗi ngày giỗ bác, hổ lại mang hươu, lợn đến suốt mấy chục năm.
Lời kết
Con hổ có nghĩa là câu chuyện ngắn gọn mà thấm thía: hai con hổ biết khóc, biết quỳ, biết nhớ ngày giỗ ân nhân đã trở thành tấm gương về lòng biết ơn. Khi học văn bản, em hãy chú ý hành động đền ơn của từng con hổ và ý nghĩa của việc ghép hai câu chuyện vào cùng một văn bản.
Những ai cần nắm nhanh mạch truyện có thể đọc bài tóm tắt Con hổ có nghĩa ngắn gọn trước, sau đó quay lại phần đọc hiểu chi tiết.
Sau khi nắm nội dung, em nên đọc dàn ý phân tích Con hổ có nghĩa để luyện cách trình bày một bài nghị luận.
Xem thêm: