Cognitive dissonance là trạng thái khó chịu trong đầu khi một người cùng lúc giữ hai suy nghĩ, niềm tin trái nhau, hoặc khi việc mình làm đi ngược điều mình tin là đúng. Tiếng Việt thường gọi là bất hòa nhận thức, có nơi dịch là mâu thuẫn nhận thức. Cảm giác “biết vậy mà vẫn làm” rồi tìm lý do cho êm lòng chính là chỗ khái niệm này soi vào.
| Nghĩa ngắn | Sự khó chịu khi niềm tin và hành động (hoặc hai niềm tin) chọi nhau |
| Tên tiếng Việt | Bất hòa nhận thức, mâu thuẫn nhận thức |
| Người đề xuất | Nhà tâm lý học xã hội Leon Festinger, sách A Theory of Cognitive Dissonance (1957) |
| Sắc thái | Thuật ngữ tâm lý học, trung tính; không phải tên một bệnh |
Cognitive dissonance là cảm giác gì?
Hãy hình dung một bạn tự nhận mình sống lành mạnh, vậy mà tối nào cũng thức đến hai giờ sáng lướt điện thoại. Hai ý “mình sống lành mạnh” và “mình thức khuya mỗi đêm” không chịu nằm yên cạnh nhau. Cái gợn khó tả nảy ra lúc ấy, như một vết cộm trong giày, là thứ Leon Festinger gọi là dissonance: chữ vốn dùng trong âm nhạc để chỉ những nốt nghịch tai.
Festinger trình bày lý thuyết trong cuốn sách năm 1957. Ý chính của ông: con người có nhu cầu giữ cho các nhận thức của mình (điều mình biết, mình tin, mình làm) khớp với nhau. Khi chúng lệch, ta thấy bứt rứt, và sự bứt rứt ấy thúc ta tìm cách làm nó dịu đi, giống như cơn đói thúc ta đi tìm đồ ăn. Các tài liệu tâm lý học hiện hành vẫn định nghĩa theo hướng đó: một trạng thái căng thẳng tinh thần do những niềm tin, thái độ hoặc hành vi xung đột nhau gây ra.
Một đô la và hai mươi đô la
Thí nghiệm nổi tiếng nhất về bất hòa nhận thức do Festinger và James Carlsmith công bố năm 1959. Sinh viên được giao một việc chán ngắt trong khoảng một giờ: xoay đi xoay lại mấy cái chốt gỗ. Xong việc, họ được nhờ nói với người đến sau rằng nhiệm vụ rất thú vị, một nhóm nhận 1 đô la, nhóm kia nhận 20 đô la cho lời nói dối ấy.
Kết quả trái với suy đoán thông thường. Khi được hỏi lại, nhóm nhận 1 đô la chấm việc xoay chốt là thú vị hơn hẳn nhóm nhận 20 đô la. Lý giải của hai tác giả: ai nhận 20 đô la đã có sẵn một lý do bên ngoài cho lời nói dối. Còn với 1 đô la, lý do ấy quá mỏng, nên cách dễ nhất để hết khó chịu là tự tin rằng việc kia cũng không đến nỗi chán.
Những câu tự bào chữa nghe rất quen
Bất hòa nhận thức không lộ ra thành triệu chứng, nó lộ ra qua lời ta tự nói với mình. Mấy dạng hay gặp:
- Hạ thấp điều mình không có được: trượt nguyện vọng một rồi bảo “trường đó cũng chẳng hay gì”.
- Thêm lý do để biện minh: biết đồ ăn nhanh không tốt nhưng “hôm nay học mệt, phải tự thưởng”.
- Né thông tin trái ý: thấy bài viết chê món đồ vừa mua đắt tiền thì lướt qua thật nhanh.
- Khen vống sau khi đã chọn: mua xong chiếc điện thoại rồi đi kể ưu điểm của nó cho mọi người nghe.
Hai tài liệu tâm lý học phổ biến cùng gom các cách giảm bất hòa vào mấy hướng: đổi hành vi, đổi suy nghĩ cho khớp với hành vi, thêm lý lẽ mới để biện minh, hoặc lờ đi thông tin gây khó chịu. Trong đó chỉ hướng đầu tiên thật sự giải quyết vấn đề; các hướng còn lại chủ yếu là làm cho mình dễ chịu.
Vì sao hai ý chọi nhau lại làm ta bứt rứt?
Gốc rễ nằm ở chỗ ai cũng muốn thấy mình là người nhất quán, hiểu chuyện và tử tế. Khi hành động phản lại hình ảnh ấy, cái bị đe dọa là cả cảm giác về bản thân chứ đâu riêng một ý nghĩ. Bất hòa càng mạnh khi chuyện càng quan trọng với mình, khi mình đã bỏ nhiều công sức hay tiền bạc, và khi không có lý do bên ngoài nào để đổ lỗi.
Về tác động, khái niệm này có hai mặt. Mặt tốt: cảm giác gợn ấy là tín hiệu nhắc ta xem lại mình, nhiều người bỏ được thói quen xấu chính nhờ không chịu nổi khoảng cách giữa điều mình nói và điều mình làm. Mặt xấu: nếu luôn chọn cách tự bào chữa, ta dần quen bóp méo sự thật cho vừa lòng, cố bám một quyết định sai chỉ vì đã lỡ đầu tư quá nhiều. Nghiên cứu When Prophecy Fails (1956) của Festinger cùng hai đồng nghiệp kể về một nhóm người tin vào ngày tận thế; khi ngày ấy trôi qua bình yên, những người tin sâu nhất lại không bỏ niềm tin mà tìm cách giải thích mới để giữ nó.
Đây là trải nghiệm bình thường của mọi người, không phải dấu hiệu bệnh. Nếu cảm giác giằng xé kéo dài, khiến bạn mất ngủ hay day dứt quá mức về một chuyện, nói chuyện với người tin cậy hoặc một nhà tâm lý học đường sẽ giúp gỡ rối tốt hơn tự chịu một mình.
Bất hòa nhận thức khác đạo đức giả và thiên kiến xác nhận ở đâu?
| Bất hòa nhận thức | Đạo đức giả | Thiên kiến xác nhận | |
|---|---|---|---|
| Bản chất | Cảm giác khó chịu bên trong khi hai nhận thức lệch nhau | Cố ý tỏ ra tốt đẹp trước người khác, trong khi làm ngược lại | Xu hướng chỉ tìm, chỉ nhớ thông tin hợp ý mình |
| Người trong cuộc có thấy? | Có thấy gợn, dù không gọi được tên | Biết rõ mình đang diễn | Thường không nhận ra |
| Liên hệ | Là “động cơ” | Là cách hành xử với bên ngoài | Là một trong những cách giảm bất hòa |
Nói cách khác, xu hướng chọn lọc thông tin hợp với điều mình đã tin nhiều khi là đường tắt bộ não dùng để khỏi phải đối mặt với bất hòa. Còn khi lý lẽ tự bào chữa được đem ra thuyết phục người khác, nó dễ trượt sang những lập luận sai mà nghe vẫn xuôi.
Con cáo đứng dưới giàn nho
Ví dụ kinh điển mà nhiều sách tâm lý học dùng để minh họa bất hòa nhận thức lại là một truyện ngụ ngôn cổ. Trong truyện ngụ ngôn con cáo và chùm nho, cáo thèm nho, nhảy mãi không tới, cuối cùng bỏ đi và bảo nho còn xanh, chua lắm. “Mình muốn nho” và “mình không lấy được nho” là hai ý chọi nhau; cáo không đổi được việc thứ hai, nên đổi luôn việc thứ nhất: nho đã chua thì có gì mà tiếc. Câu chê nho xanh ấy là bản tóm tắt gọn nhất của cả lý thuyết Festinger.
Bất hòa nhận thức trong vài tình huống quen
Bất hòa nhận thức là gì, nói ngắn cho học sinh dễ hiểu?
Là cảm giác khó chịu khi điều mình làm không khớp với điều mình nghĩ. Ví dụ biết phải ôn bài mà cả tối vẫn xem phim, rồi tự nhủ “mai ôn bù cũng được” cho đỡ áy náy.
Ví dụ về cognitive dissonance trong đời sống là gì?
Người hút thuốc biết thuốc lá có hại vẫn nói “ông tôi hút cả đời có sao đâu”; người vừa mua món đồ đắt tiền cố đọc thật nhiều bài khen nó; học sinh thi trượt bảo “mình cũng không thích trường đó lắm”.
Cognitive dissonance có phải là bệnh tâm lý không?
Không. Đây là một khái niệm mô tả trải nghiệm phổ biến của con người, không phải chẩn đoán. Ai cũng có lúc rơi vào trạng thái này.
Làm sao bớt bất hòa nhận thức một cách lành mạnh?
Gọi đúng tên điều đang làm mình gợn, rồi tự hỏi: mình đang sửa hành vi hay chỉ đang tìm cớ? Chấp nhận mình từng sai thường tốn ít sức hơn là mãi bảo vệ một quyết định đã không còn hợp.