Câu Ai làm gì là kiểu câu kể hoạt động của người, con vật hoặc đồ vật được nhân hóa, gồm hai bộ phận: Ai? và làm gì?, như “Bà em tưới rau”. Còn câu Ai thế nào là kiểu câu nêu đặc điểm, tính chất, trạng thái, như “Vườn rau rất xanh”. Đây là hai trong ba mẫu câu kể mà học sinh tiểu học luyện từ lớp 2, lớp 3.
| Khái niệm | Hai mẫu câu kể: một mẫu kể hoạt động, một mẫu nêu đặc điểm, trạng thái |
| Cấu tạo | Bộ phận trả lời “Ai (cái gì, con gì)?” + bộ phận trả lời “làm gì?” hoặc “thế nào?” |
| Dấu hiệu nhận biết | Ai làm gì: vị ngữ là từ chỉ hoạt động. Ai thế nào: vị ngữ là từ chỉ đặc điểm, trạng thái |
| Ví dụ | “Đàn gà mổ thóc.” (Ai làm gì?) · “Đàn gà con lông vàng óng.” (Ai thế nào?) |
| Học ở | Tiếng Việt 2, Tiếng Việt 3; sách Tiếng Việt 4 cũ học kĩ thành câu kể Ai làm gì?, Ai thế nào? |
Câu Ai làm gì kể điều gì?
Mẫu câu này trả lời đúng một chuyện: ai đó đang làm gì. Chủ thể có thể là người (mẹ, cô giáo, bạn Lan), con vật (chú mèo, đàn cò) hoặc đồ vật, cây cối khi được nhân hóa (ông mặt trời thức dậy). Phần sau nói hành động, việc làm của chủ thể ấy.
- “Bố em | sửa chiếc xe đạp cũ.” Ai? → Bố em. Làm gì? → sửa chiếc xe đạp cũ.
- “Chú chim sâu | nhảy nhót trên cành bưởi.”
- “Cả lớp | quét sân trường trước giờ chào cờ.”
Phần trả lời “làm gì?” chính là vị ngữ, thường do từ chỉ hoạt động hoặc cụm từ có từ chỉ hoạt động đảm nhận: sửa, nhảy nhót, quét, đọc, chạy. Muốn chắc tay khi tìm loại từ này, xem bài nhận biết từ chỉ hoạt động lớp 2, 3. Ở sách Tiếng Việt 2 bộ Chân trời sáng tạo, câu kiểu Ai làm gì? được luyện cùng câu Ai thế nào? trong bài Cháu thăm nhà Bác (Tiếng Việt 2 Chân trời), học kì hai.
Câu Ai thế nào thì tả cái gì?
Nếu câu Ai làm gì? giống một đoạn phim đang chạy, thì câu Ai thế nào? giống một tấm ảnh chụp cận: không kể việc, chỉ cho thấy người, vật, cảnh trông ra sao, tính nết thế nào, đang ở trạng thái gì.
- “Bầu trời mùa thu | cao và trong vắt.” (màu sắc, dáng vẻ)
- “Ông nội em | hiền lắm.” (tính nết)
- “Quả xoài chín | thơm phức.” (mùi vị)
Vị ngữ của mẫu này trả lời câu hỏi “thế nào?” và thường là từ chỉ đặc điểm, tính chất như cao, trong vắt, hiền, thơm phức, có khi kèm rất, lắm, quá. Bảng chia nhóm từ tả màu sắc, hình dáng, tính nết nằm trong bài từ chỉ đặc điểm và cách hỏi “thế nào?”.
Một số tài liệu, nhất là sách Tiếng Việt 4 cũ, còn xếp vào mẫu Ai thế nào? những câu có vị ngữ chỉ trạng thái, như “Em bé ngủ say”, “Bà em đã già”. Ở lớp 2, lớp 3, thầy cô thường chọn ví dụ có tính từ cho dễ nhận.
Bảng so sánh Ai làm gì?, Ai thế nào? và Ai là gì?
Ba mẫu câu kể có chung bộ phận đầu (Ai?). Chỗ tách chúng ra nằm ở câu hỏi cho bộ phận sau.
| Tiêu chí | Ai làm gì? | Ai thế nào? | Ai là gì? |
|---|---|---|---|
| Dùng để | Kể hoạt động | Nêu đặc điểm, tính chất, trạng thái | Giới thiệu, nhận định |
| Câu hỏi cho vị ngữ | Làm gì? | Thế nào? | Là gì? (là ai?) |
| Vị ngữ thường là | Từ chỉ hoạt động | Từ chỉ đặc điểm, trạng thái | “là” + từ chỉ sự vật |
| Ví dụ cùng chủ ngữ | Chị Mai hát bài “Bắc kim thang”. | Chị Mai rất xinh. | Chị Mai là học sinh lớp 5. |
Mẫu thứ ba có bài riêng: cách đặt câu theo mẫu Ai là gì. Còn khi đã lên lớp 4 và muốn xem cả ba mẫu dưới tên gọi chung là câu kể, có thể đọc ba mẫu câu kể và cách nhận ra.
Bốn bước xác định đúng mẫu câu
- Tìm bộ phận đầu bằng câu hỏi “Ai (cái gì, con gì)?”. Trong “Chiếc lá bàng đỏ rực”, hỏi “Cái gì đỏ rực?” → chiếc lá bàng.
- Phần còn lại là bộ phận sau. Ở ví dụ trên là đỏ rực. Có thể kiểm tra bằng cách đọc ngắt một nhịp giữa hai phần: “Chiếc lá bàng / đỏ rực.”
- Đặt thử hai câu hỏi. “Chiếc lá bàng làm gì?” nghe vô lí; “Chiếc lá bàng thế nào?” → đỏ rực, hợp lí. Vậy đây là câu Ai thế nào?.
- Soi từ quan trọng nhất của bộ phận sau. Nếu là từ chỉ hoạt động (chạy, viết, cày) thì là Ai làm gì?; nếu là từ chỉ đặc điểm (đỏ rực, ngoan, cao) thì là Ai thế nào?.
Bộ phận đầu và bộ phận sau ở lớp trên được gọi là chủ ngữ và vị ngữ. Bài chủ ngữ và mẹo tìm chủ ngữ cùng bài tìm vị ngữ trong câu lớp 4 đi tiếp đúng bốn bước này với câu dài hơn.
Chỗ hay vấp là câu có trạng ngữ đứng đầu. “Sáng nay, mẹ đi chợ sớm”: phần sáng nay chỉ thời gian, không trả lời “Ai?”, nên chủ thể vẫn là mẹ và câu vẫn thuộc mẫu Ai làm gì?.
Hai mẫu câu trong ca dao và bài đọc tiểu học
Câu kể việc trong ca dao về nghề nông
Trâu ơi ta bảo trâu này,
Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta.
Dòng thứ hai có thể tách ra hai câu kiểu Ai làm gì?: “Trâu ra ngoài ruộng” và “trâu cày với ta”. Chủ thể là con trâu, việc làm là ra ruộng, cày. Người nông dân trò chuyện với con trâu như với bạn, và mẫu câu kể việc làm cho lời ca dao thành lời rủ rê cùng ra đồng.
Câu tả đặc điểm trong văn miêu tả
Các bài văn tả cây cối, con vật của học sinh dùng câu Ai thế nào? nhiều nhất: “Thân cây bàng sần sùi”, “Lá non xanh mướt”, “Bộ lông con mèo mượt như nhung”. Một đoạn văn hay thường đan hai mẫu: câu Ai thế nào? để vẽ dáng vẻ, câu Ai làm gì? để làm con vật cử động. Thử đọc đoạn tự viết sau:
Con mèo nhà em rất lười. Cả buổi sáng, nó nằm cuộn tròn bên bếp. Đến trưa, nó vươn vai, nhảy lên bậu cửa sổ rồi ngắm đàn chim sẻ.
Câu đầu là Ai thế nào? (rất lười). Câu thứ hai nghiêng về trạng thái (nằm cuộn tròn), sách cũ xếp vào Ai thế nào?, nhiều thầy cô lớp 2 chấp nhận cả Ai làm gì?. Câu cuối chắc chắn là Ai làm gì? vì có chuỗi hoạt động vươn vai, nhảy, ngắm.
Luyện đặt câu theo hai mẫu, có đáp án
Câu 1: Câu “Đàn gà con đang mổ thóc ngoài sân” thuộc mẫu nào?
Đáp án: Mẫu Ai làm gì?. Ai? → Đàn gà con; làm gì? → đang mổ thóc ngoài sân. Từ mổ chỉ hoạt động.
Câu 2: Trong câu “Hoa phượng đỏ rực cả một góc sân trường”, bộ phận nào trả lời câu hỏi thế nào?
Đáp án: đỏ rực cả một góc sân trường. Bộ phận trả lời “Cái gì?” là Hoa phượng. Câu thuộc mẫu Ai thế nào?.
Câu 3: Xếp các câu sau vào hai nhóm: a) Mẹ em nấu cơm. b) Bé Na rất ngoan. c) Gió thổi mạnh. d) Nước hồ trong veo. e) Các bạn nam đá cầu.
Đáp án: Ai làm gì?: a, c, e. Ai thế nào?: b, d. Câu c dễ nhầm vì có chữ mạnh, nhưng từ chính của vị ngữ là thổi, chỉ hoạt động của gió; mạnh chỉ bổ sung cho thổi.
Câu 4: Với chủ ngữ “Chú bộ đội”, hãy đặt một câu Ai làm gì? và một câu Ai thế nào?
Đáp án tham khảo: Ai làm gì?: “Chú bộ đội đứng gác bên cột mốc biên giới.” Ai thế nào?: “Chú bộ đội rất khỏe mạnh và vui tính.”
Câu 5: Đặt câu hỏi cho bộ phận in đậm: “Sáng nào ông em cũng tập thể dục.”
Đáp án: “Sáng nào ông em cũng làm gì?” Bộ phận in đậm trả lời câu hỏi “làm gì?”, nên câu thuộc mẫu Ai làm gì?. Sáng nào là phần chỉ thời gian.
Câu 6: Viết 3 câu tả cây bàng ở sân trường, có ít nhất một câu mỗi mẫu.
Đáp án tham khảo: “Cây bàng ở góc sân rất to. Mùa hè, tán lá xanh um. Chiều chiều, chúng em ngồi đọc truyện dưới gốc bàng.” Hai câu đầu là Ai thế nào?, câu cuối là Ai làm gì?.
Mẹo cuối: nếu thêm được chữ rất vào trước từ chính của vị ngữ mà câu vẫn nghe tự nhiên (“rất ngoan”, “rất to”) thì khả năng cao là câu Ai thế nào?; còn “rất mổ thóc”, “rất đá cầu” thì nghe lạ ngay.
Mấy trường hợp lưng chừng giữa hai mẫu
Mẫu câu Ai thế nào lớp 2 khác lớp 4 ở đâu?
Lớp 2 chủ yếu luyện nhận ra và đặt câu đơn giản, vị ngữ thường là một từ chỉ đặc điểm như xinh, cao, ngoan. Lên lớp 4 (sách cũ), học sinh tìm thêm chủ ngữ, vị ngữ và gặp cả vị ngữ dài, vị ngữ chỉ trạng thái.
Vì sao “Em bé đang ngủ” khó xếp mẫu?
Vì ngủ là từ chỉ trạng thái, đứng giữa hoạt động và đặc điểm. Sách cũ lớp 4 xếp kiểu câu này vào Ai thế nào?. Khi làm bài, nên theo cách thầy cô trên lớp đã dạy; đọc thêm từ chỉ trạng thái và cách nhận ra để hiểu vì sao có sự lưng chừng này.
Chủ ngữ của câu kiểu Ai làm gì có nhất thiết là người không?
Không. Con vật (con mèo bắt chuột), cây cối hay đồ vật được nhân hóa (chị gió hát ru) đều làm được chủ thể. Điều cần là bộ phận sau phải trả lời được câu hỏi “làm gì?”.
Đặt câu theo mẫu Ai làm gì sao cho hay?
Thêm chi tiết về nơi chốn, thời gian, cách làm: thay “Mẹ nấu cơm” bằng “Chiều nào mẹ cũng nấu cơm bằng bếp củi”. Câu vẫn đúng mẫu nhưng có hình ảnh, đọc lên thấy được cảnh.