Carpe diem là một câu tiếng Latin, thường dịch là “hãy nắm lấy ngày hôm nay”, ý khuyên sống trọn vẹn hiện tại thay vì trông chờ vào ngày mai. Câu này có từ thơ của Horace, nhà thơ La Mã cổ đại. Carpe diem nghĩa là gì khi in trên áo, xăm trên tay hay đặt làm caption thì vẫn là lời nhắc ấy: đừng để ngày trôi qua vô ích.
| Nghĩa ngắn | Hãy nắm lấy ngày hôm nay, sống trọn hiện tại |
| Gốc từ | Latin: carpe (hãy hái, hãy ngắt) + diem (ngày) |
| Cách đọc | Gần với “các-pê đi-em” |
| Sắc thái | Tích cực, mang tính châm ngôn; hay dùng để tự nhắc mình |
Carpe diem: hái lấy ngày hôm nay
Dịch sát từng chữ, carpe là dạng mệnh lệnh của động từ carpō, nghĩa là hái, ngắt (như hái quả, ngắt hoa). Diem là “ngày”. Ghép lại thành “hãy hái lấy ngày”, giống như hái một trái cây đúng lúc nó chín. Bản tiếng Anh quen thuộc “seize the day” (nắm chặt lấy ngày) đã làm hình ảnh ấy mạnh tay hơn một chút.
Khi sang tiếng Việt, người ta hay dịch thoáng: “sống cho hôm nay”, “tận hưởng hiện tại”, “sống hết mình”. Các cách dịch đều đúng ý chung, nhưng đều đánh rơi cái hình ảnh rất đẹp của câu gốc: ngày hôm nay là một thứ quả ngọt, để qua mai sẽ không còn tươi nữa.
Bài thơ gửi Leuconoe hơn hai nghìn năm trước
Carpe diem nằm trong bài thơ số 11, quyển I của tập Odes (còn gọi là Carmina), do Horace viết và công bố khoảng năm 23 trước Công nguyên. Bài thơ ngắn, gửi một người tên Leuconoe, khuyên nàng đừng mải bói toán xem trời cho sống thêm bao nhiêu mùa đông. Câu kết đầy đủ là:
Carpe diem, quam minimum credula postero.
Tạm dịch: hãy nắm lấy ngày hôm nay, và tin vào ngày mai càng ít càng tốt. Đọc trọn câu mới thấy Horace không cổ vũ ăn chơi cho quên đời. Ông nói rằng tương lai không ai đoán được, nên việc gì đáng làm thì làm ngay hôm nay.
Câu Latin này trở nên phổ biến với khán giả trẻ khắp thế giới nhờ bộ phim Dead Poets Society (1989) của đạo diễn Peter Weir. Trong phim, thầy giáo dạy văn John Keating do Robin Williams đóng nói với học trò “carpe diem” và khuyên họ làm cho đời mình trở nên khác thường.
Carpe diem, YOLO và memento mori khác nhau ở đâu?
| Carpe diem | YOLO | Memento mori | |
|---|---|---|---|
| Nghĩa | Hãy nắm lấy ngày hôm nay | Bạn chỉ sống một lần | Hãy nhớ rằng mình sẽ chết |
| Gốc | Latin, thơ Horace | Viết tắt tiếng Anh, từ mạng | Latin, châm ngôn cổ |
| Sắc thái | Trân trọng hiện tại, làm điều đáng làm | Hay đi với chuyện liều, bốc đồng | Nhắc sự hữu hạn để sống tử tế hơn |
| Hay gặp ở | Hình xăm, sổ tay, lời tự nhắc | Bình luận, caption vui | Tranh cổ, sách triết học |
YOLO nói gần cùng một ý nhưng thường nghiêng về “liều một phen”, như phần giải nghĩa ở bài câu cửa miệng sống một lần của giới trẻ. Carpe diem thì điềm tĩnh hơn. Memento mori nghe u ám, song thật ra hai câu Latin đi chung đường: biết đời ngắn nên mới quý từng ngày.
Nghĩ theo hướng đó, carpe diem cũng là liều thuốc đối nghịch với thói lần lữa. Người hay hẹn “mai làm” có thể đọc thêm bài về chuyện trì hoãn và tâm lý để mai tính.
Đặt carpe diem vào câu cho tự nhiên
- Caption ảnh đi phượt lúc năm giờ sáng: “Dậy sớm ngắm mây, carpe diem.”
- Nhắn bạn đang ngại đăng ký thi hùng biện: “Cơ hội có một lần thôi, carpe diem đi bà.”
- Câu ghi đầu cuốn sổ kế hoạch năm học: “Carpe diem: việc hôm nay không để mai.”
- Bình luận dưới ảnh hình xăm chữ Latin: “Hình xăm carpe diem này nét đẹp quá, font chữ chọn khéo.”
- Lời thầy cô dặn trước kỳ thi: “Ôn từng chút mỗi ngày, đó cũng là carpe diem theo kiểu học trò.”
Viết văn nghị luận thì nên dùng tiếng Việt: “sống trọn từng ngày”, “trân trọng hiện tại”, và nếu dẫn câu Latin thì chú thích một lần. Có một chỗ hay sai đáng nhớ: nhiều người dùng carpe diem để biện hộ cho việc tiêu hết tiền, bỏ hết việc. Trong khi đó, nửa sau câu thơ của Horace lại là lời khuyên rất tỉnh táo về chuyện đừng ỷ vào ngày mai.
Carpe diem trên hình xăm, trong caption và lớp học
Carpe diem nghĩa là gì trong tiếng Việt?
Là “hãy nắm lấy ngày hôm nay”, hiểu rộng ra là sống trọn hiện tại. Dịch sát chữ Latin thì là “hãy hái lấy ngày”, như hái một trái cây đang chín.
Carpe diem đọc thế nào?
Theo cách đọc Latin phổ biến, có thể đọc gần như “các-pê đi-em”. Người nói tiếng Anh đôi khi đọc khác đi một chút, nhưng cả hai cách đều được hiểu.
Xăm chữ carpe diem có ý nghĩa gì?
Người xăm thường muốn tự nhắc mình đừng bỏ lỡ hiện tại, dám làm điều mình muốn. Câu này hay được chọn vì ngắn, dễ đọc và mang ý tích cực.
Carpe diem có phải là sống buông thả không?
Không. Câu đầy đủ của Horace khuyên nắm lấy hôm nay và đừng trông cậy nhiều vào ngày mai, tức là làm ngay việc đáng làm. Hiểu thành ăn chơi bất chấp là hiểu lệch ý gốc.