Biệt động Sài Gòn là tên gọi lực lượng biệt động của quân Giải phóng miền Nam hoạt động ngay trong nội đô Sài Gòn – Gia Định thời kháng chiến chống Mỹ, nổi tiếng với các trận đánh vào những mục tiêu đầu não dịp Tết Mậu Thân 1968. Cụm từ này còn là tên một bộ phim truyện bốn tập của điện ảnh Việt Nam ra mắt giữa thập niên 1980, lấy cảm hứng từ chính những con người ấy.
| Nghĩa ngắn | Lực lượng vũ trang tinh gọn, đánh bí mật trong lòng đô thị Sài Gòn thời chiến |
| Gốc từ | Biệt động (別動): lực lượng cơ động, độc lập tác chiến làm nhiệm vụ đặc biệt |
| Thời gian | Tiền thân từ kháng chiến chống Pháp; hoạt động mạnh trong những năm 1960 |
| Nghĩa thứ hai | Phim truyện “Biệt động Sài Gòn” (bốn tập), đạo diễn Long Vân |
Chữ “biệt động” trong biệt động Sài Gòn
Muốn hiểu cả cụm, trước hết tách chữ. Biệt (別) là riêng, tách ra; động (動) là chuyển động, hành động. Từ điển tiếng Việt giảng biệt động là tính từ dùng cho lực lượng quân sự cơ động, tổ chức và trang bị gọn nhẹ, có thể độc lập tác chiến để làm những nhiệm vụ đặc biệt, như trong chiến sĩ biệt động.
Gắn với địa danh, “biệt động Sài Gòn” (nhiều tài liệu viết đủ là biệt động Sài Gòn – Gia Định, hay biệt động thành) chỉ những đơn vị như vậy nhưng có một điểm rất riêng: chiến trường của họ là phố phường. Họ không đóng quân trong rừng mà sống hợp pháp giữa thành phố, có nghề nghiệp, giấy tờ, gia đình, và chỉ ra tay khi có lệnh.
Lực lượng đánh giữa lòng đô thị
Theo các tài liệu lịch sử và báo chí, tiền thân của lực lượng này có từ thời kháng chiến chống Pháp. Bước sang những năm 1960, các đội biệt động ở Sài Gòn – Gia Định được tổ chức lại, xây dựng mạng lưới cơ sở trong dân. Việc gây dựng một mạng lưới như thế tốn nhiều năm: cần nhà an toàn, người che giấu, đường chuyển vũ khí vào thành phố.
Dấu mốc được nhắc nhiều nhất là đêm mùng 1 rạng sáng mùng 2 Tết Mậu Thân (cuối tháng 1 năm 1968). Các tổ biệt động cùng lúc đánh vào nhiều mục tiêu quan trọng: Tòa Đại sứ Mỹ, Dinh Độc Lập, Đài Phát thanh Sài Gòn, Bộ Tổng tham mưu quân đội Sài Gòn. Lực lượng mỏng, phần lớn chiến sĩ hy sinh hoặc bị bắt, nhưng trận đánh vang dội vì diễn ra ngay giữa trung tâm đô thị.
Một chi tiết thường được kể lại là căn hầm bí mật dưới nền nhà số 287/70 Nguyễn Đình Chiểu (nay thuộc phường Bàn Cờ, TP.HCM), nơi cất giấu vũ khí cho đội đánh Dinh Độc Lập. Lối xuống hầm giấu kín dưới mặt sàn lát gạch hoa, còn bên trên cả nhà vẫn ăn ở như mọi gia đình khác. Nơi này nay là di tích cấp quốc gia, mở cửa cho khách tham quan.
Biệt động, đặc công và biệt kích khác nhau thế nào?
| Từ | Nghĩa chính | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|
| Biệt động | Lực lượng gọn nhẹ, độc lập tác chiến; ở đô thị thì sống hợp pháp, đánh bất ngờ | Biệt động Sài Gòn, biệt động thành |
| Đặc công | Lực lượng tinh nhuệ, đánh bí mật, bất ngờ vào mục tiêu hiểm yếu | Binh chủng có huấn luyện riêng, thường không sống hợp pháp trong thành phố |
| Biệt kích | Người thuộc lực lượng đặc biệt lọt vào vùng đối phương để phá hoại, quấy rối | Thường là toán nhỏ thâm nhập sâu, đánh rồi rút |
| Biệt động quân | Tên một binh chủng thuộc quân đội Việt Nam Cộng hòa | Cùng chữ “biệt động” nhưng là lực lượng khác hẳn, đừng nhầm |
Nhiều bài viết gộp chung “đặc công biệt động”, vì trong thực tế hai lực lượng có lúc phối hợp. Còn khi muốn nói đúng đặc điểm “sống giữa lòng địch”, chữ biệt động mới là chữ trúng.
Bộ phim mang tên Biệt động Sài Gòn
Với nhiều người lớn tuổi, nhắc “Biệt động Sài Gòn” là nhớ ngay bộ phim bốn tập của đạo diễn Long Vân, kịch bản của nhà văn Lê Phương. Phim lấy bối cảnh Tết Mậu Thân, theo chân nhóm chiến sĩ hoạt động bí mật, trong đó có cặp “vợ chồng giả” Tư Chung, Ngọc Mai, cùng nhân vật Sáu Tâm. Các nguồn ghi năm ra mắt chưa thống nhất (1985 hoặc 1986), nên chỉ nói chắc được là phim ra đời giữa thập niên 1980.
Đến nay, phim vẫn thường được nhắc tên mỗi dịp 30/4, trong danh sách những phim Việt về chiến tranh đáng xem lại. Ai đọc thơ văn về thành phố này sẽ thấy một Sài Gòn khác hẳn, hiền hòa hơn, trong tuyển những bài thơ viết về thành phố mang tên Sài Gòn. Còn để nhìn rộng hơn câu chuyện thời chiến, có thể đọc bài giải nghĩa hai chữ chiến tranh.
Về những người lính giữa phố
Biệt động là gì?
Là lực lượng quân sự cơ động, tổ chức và trang bị gọn nhẹ, có thể độc lập tác chiến để làm nhiệm vụ đặc biệt. Chữ này dùng được như tính từ (lính biệt động) và cũng thường đứng làm tên lực lượng.
Hầm bí mật của biệt động Sài Gòn ở đâu?
Căn hầm nổi tiếng nhất nằm ở số 287/70 Nguyễn Đình Chiểu, nơi cất vũ khí cho trận đánh Dinh Độc Lập Tết Mậu Thân, nay là di tích cấp quốc gia. Thành phố còn một số điểm di tích khác liên quan tới lực lượng này.
Phim Biệt động Sài Gòn có mấy tập?
Phim có bốn tập, do Long Vân đạo diễn, lấy bối cảnh Sài Gòn dịp Tết Mậu Thân 1968.
Biệt động Sài Gòn khác đặc công ở điểm nào?
Đặc công là binh chủng tinh nhuệ chuyên đánh bất ngờ vào mục tiêu hiểm yếu. Biệt động thành nổi bật ở chỗ sống hợp pháp ngay trong đô thị, xây dựng cơ sở trong dân nhiều năm trước khi ra tay.