Bê tráp là việc một nhóm thanh niên bưng các mâm lễ vật của nhà trai sang nhà gái trong lễ ăn hỏi, rồi trao lại cho nhóm bên nhà gái đón nhận. Miền Nam quen gọi là bưng quả hay bưng mâm quả. Người ta hỏi bê tráp là gì, đội bê tráp gồm những ai, bê tráp có mất duyên không, phần lớn vì sắp được bạn thân nhờ vào đội.
| Nghĩa | Bưng các tráp (mâm, hộp) đựng lễ vật ăn hỏi từ nhà trai sang nhà gái |
| Tên gọi khác | Bưng lễ, bưng quả, đội tráp, đội bưng quả |
| Thời điểm | Lễ ăn hỏi; nhiều nhà gộp vào buổi sáng ngày cưới |
| Người làm | Nam chưa vợ bên nhà trai bưng, nữ chưa chồng bên nhà gái đỡ |
| Vùng miền | Cả nước; miền Bắc gọi tráp, miền Nam gọi quả |
“Tráp” trong bê tráp là cái gì?
Trước khi thành tên một nghi thức, tráp chỉ là một đồ vật trong nhà. Từ điển của Viện Ngôn ngữ học tả nó là thứ hộp nhỏ bằng gỗ, thời trước dùng đựng giấy tờ, đồ vặt và trầu cau. Wiktionary tiếng Việt có những ví dụ rất gọn: tráp bạc, tráp cau, cắp tráp theo hầu. Trong chữ Nôm, tráp được ghi bằng chữ 匣, chữ này đọc theo âm Hán Việt là hạp và nghĩa gốc cũng là cái hộp.
Ghép với động từ bê (bưng bằng hai tay, đỡ trước ngực), bê tráp nghĩa đen là nâng cái hộp lễ mà đi. Trong đám hỏi, cái “hộp” ấy đã lớn lên thành mâm sơn son có nắp tròn hoặc hộp vuông phủ khăn đỏ, nhưng người ta vẫn giữ chữ cũ. Ở miền Nam, cùng vật đó được gọi là quả, nên mới có chữ bưng quả, mâm quả.
Vì sao nhà trai phải nhờ người bưng lễ?
Lễ ăn hỏi là lúc nhà trai chính thức mang lễ vật sang xin cưới, hai họ coi như đã hứa gả. Lễ vật không đi một mình. Nó được đội lên tay một hàng trai trẻ, đi trước cả họ nhà trai, để hàng xóm nhìn vào là biết nhà ấy có việc vui. Khi tráp được nhà gái nhận, lời hỏi cưới coi như đã được chấp thuận.
Đội tráp thường chọn người còn độc thân, trẻ, tầm tuổi cô dâu chú rể. Hàng áo dài đồng màu đứng đối diện nhau làm buổi lễ đẹp hơn trong mắt họ hàng, và đây cũng là dịp để bạn bè hai bên làm quen.
Một buổi bê tráp diễn ra thế nào?
Số tráp và số người
Số tráp thường là số lẻ: 5, 7, 9, có nhà làm 11. Nhà trai cần bao nhiêu tráp thì có bấy nhiêu người bưng, và nhà gái chuẩn bị đúng chừng ấy người đỡ. Lễ vật bên trong mỗi tráp thì lại xếp theo số chẵn, ý mong mọi việc thành đôi.
Trong tráp có gì?
Tráp trầu cau gần như luôn đi đầu. Theo sau là rượu và chè, bánh phu thê hoặc bánh cốm, mứt sen, hoa quả. Một số nhà ở Hà Nội thêm lợn sữa quay; nhiều nhà miền Nam có tráp đựng trang sức hoặc tiền dẫn cưới. Mỗi tráp được phủ khăn đỏ, có nơi in hình rồng phượng hoặc chữ hỷ.
Trao tráp, lại quả
Đoàn nhà trai đến cổng, đại diện xin phép vào. Hai hàng đứng đối diện nhau, từng cặp một trao và nhận tráp, rồi các mâm được đặt lên bàn thờ gia tiên nhà gái. Sau phần thắp hương và chuyện trò bàn ngày cưới, nhà gái chia lại một phần lễ cho nhà trai mang về. Phần trả lại ấy gọi là lại quả. Cau trong phần lại quả thường được xé chứ không cắt bằng dao. Cuối buổi, mỗi người trong đội tráp nhận một phong bao lì xì cảm ơn.
Trang phục
Đội nam hay mặc sơ mi trắng, quần âu, cũng có đám cho mặc áo dài khăn đóng. Đội nữ mặc áo dài đồng màu. Ở thành phố, các tiệm cưới hỏi có cả dịch vụ cho thuê đội bê tráp, nhiều sinh viên nhận việc này vào mùa cưới để kiếm thêm.
Tráp, quả, mâm lễ ở mỗi miền
| Nơi | Gọi đồ đựng lễ | Gọi việc bưng | Nét riêng thường gặp |
|---|---|---|---|
| Miền Bắc | Tráp | Bê tráp, đội tráp | Bánh cốm, bánh phu thê, có nhà thêm lợn quay |
| Miền Nam | Quả, mâm quả | Bưng quả | Hay có tráp nữ trang, tiền dẫn cưới |
| Trong từ điển | Tráp: hộp gỗ nhỏ đựng đồ | Bê: bưng bằng hai tay | Chữ cũ vẫn dùng dù mâm lễ đã đổi kiểu |
Sính lễ trong tráp khác với tiền nạp tài nhà trai đưa. Nếu muốn rõ ranh giới ấy, đọc thêm khoản lễ nạp tài nhà trai đưa sang. Lễ ăn hỏi cũng thường được gọi chung là đính hôn; cách gọi và trình tự xem ở bài giải nghĩa chữ đính hôn.
Bưng tráp nhiều lần có “mất duyên”?
Lời đồn quen nhất là cô gái nào bưng tráp quá ba lần sẽ khó lấy chồng. Đây là quan niệm truyền miệng, không có căn cứ; chính những người đi bưng quả thuê cho biết họ vẫn nhận việc dù nghe lời đồn ấy. Chuyện giữ hay bỏ những kiêng kỵ này tùy từng gia đình.
Trầu cau đứng đầu đoàn tráp không phải ngẫu nhiên. Câu “miếng trầu là đầu câu chuyện” gắn với tình nghĩa trong truyện cổ về hai anh em và dây trầu quấn cây cau, nên dù tráp ít hay nhiều, mâm cau vẫn được nâng lên trước tiên.
Trước khi nhận lời vào đội tráp
Bê tráp là gì trong đám cưới?
Là phần bưng lễ vật của nhà trai sang nhà gái. Đúng ra việc này thuộc lễ ăn hỏi, nhưng nhiều nhà gộp ăn hỏi và cưới vào một ngày, nên người ta quen gọi là bê tráp đám cưới.
Đội bê tráp gồm những ai?
Thường là bạn bè, anh em họ của cô dâu chú rể, còn độc thân, tuổi tương đương. Bên nhà trai là nam bưng, bên nhà gái là nữ đỡ, số người hai bên bằng nhau và bằng số tráp.
Bê tráp có mất duyên không?
Không có cơ sở nào cho chuyện đó. Đây chỉ là lời đồn dân gian; nhiều người bê tráp cho bạn bè hết lượt này đến lượt khác rồi vẫn cưới bình thường.
Đã có gia đình thì có bê tráp được không?
Theo lệ thường thì người đã lập gia đình không vào đội tráp. Nhà thiếu người có thể linh động, nhưng nên hỏi ý hai bên gia đình trước.