Bản tính khó dời là vế sau của câu “Giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời”, ý nói tính nết đã thành gốc rễ trong một người thì rất khó thay, còn khó hơn cả chuyện sông núi đổi dạng. Người ta hay buông câu này khi thấy ai đó hứa sửa mà rồi đâu lại vào đấy, gần với “chứng nào tật nấy”.
| Nghĩa ngắn | Tính nết vốn có của con người rất khó thay đổi |
| Câu đầy đủ | Giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời |
| Gốc | Dịch từ câu tục ngữ Trung Hoa 江山易改，本性難移 |
| Sắc thái | Phần nhiều hàm ý chê, hoặc hoài nghi lời hứa sửa đổi |
Bản tính khó dời ẩn ý gì?
Hai vế của câu được đặt đối nhau rất cố ý. Vế đầu nói tới giang sơn, tức sông núi, đất đai, thứ to lớn nằm ngoài con người. Vế sau nói tới bản tính, cái tính chất, cá tính vốn có của một người. Lẽ thường cái lớn khó đổi hơn cái nhỏ, nhưng câu nói đảo ngược: sông có thể đổi dòng, núi có thể bị bạt, còn cái nết bên trong thì trơ trơ.
Chữ dời đáng để ý. Dời là chuyển một vật khỏi chỗ cũ, như dời nhà, dời đô, dời non lấp biển. Dùng chữ ấy cho tính nết, người xưa coi bản tính như một tảng đá cắm sâu xuống đất: không phải không chuyển được, mà muốn chuyển thì tốn sức vô cùng.
Cụm từ này gần như luôn đứng trong câu nhận xét về người khác:
- Thấy cậu bạn thề bỏ game rồi tuần sau lại thức trắng: “Đúng là bản tính khó dời.”
- Bà kể về ông hàng xóm nóng tính, già rồi vẫn quát con cháu: “Giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời, bảy mươi tuổi vẫn thế.”
- Trong truyện, người kể dùng nó để báo trước một nhân vật sẽ tái phạm.
Ít gặp hơn nhưng vẫn có: dùng để nói về một nét tốt bền bỉ. Một cụ bà nghèo mà gặp ai khó vẫn dúi cho nắm gạo, con cháu cười bảo “bản tính khó dời” với giọng thương chứ không trách.
江山易改，本性難移 và chữ “dời”
Câu tục ngữ gốc trong tiếng Hán là 江山易改，本性難移, đọc Hán Việt “giang sơn dị cải, bản tính nan di”. Từng chữ khớp gần như tuyệt đối với bản tiếng Việt: dị cải là dễ đổi, nan di là khó dời. Chữ 移 (di) chính là chữ trong di chuyển, di cư, di dời, nên người dịch chọn “dời” thay vì “đổi” để giữ đúng hình ảnh di chuyển của chữ gốc. Nhờ vậy hai vế cũng không lặp chữ.
Còn 本性 (bản tính, có nơi đọc bổn tính) được các từ điển Hán Việt giảng là tính có sẵn từ khi sinh ra. Trong tiếng Việt, bản tính được xem là đồng nghĩa với bản chất khi nói về người; bài chữ bản chất 本質 dùng trong đời thường nói rõ hơn ranh giới của hai từ này.
Tiếng Anh có một câu cùng tinh thần, thường được đặt cạnh câu tục ngữ này: A leopard can’t change its spots (con báo không đổi được bộ đốm của nó).
Những câu cùng ý và những câu nói ngược lại
| Câu | Gần hay ngược | Chỗ khác biệt |
|---|---|---|
| Chứng nào tật nấy | Cùng ý | Chỉ nói về thói xấu, giọng chê rõ hơn |
| Ngựa quen đường cũ | Cùng ý | Nhấn vào việc quay lại lối cũ sau một thời gian bỏ |
| Đánh chết cái nết không chừa | Cùng ý | Khẩu ngữ, hơi cường điệu, dùng cho tật nhỏ |
| Cha mẹ sinh con, trời sinh tính | Gần ý | Nói về tính trời phú, không bàn chuyện sửa |
| Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng | Ngược ý | Môi trường có thể đổi được con người |
| Nước chảy đá mòn | Ngược ý | Kiên trì lâu ngày thì thứ cứng nhất cũng đổi |
Cần tách bản tính với thói quen. Bản tính là phần gốc, kiểu như nóng hay điềm, nhanh hay chậm. Thói quen là nếp làm lặp lại nhiều lần mà thành, như dậy muộn hay cắn móng tay. Câu tục ngữ thường bị dùng lẫn cho cả hai, trong khi thói quen nhìn chung dễ sửa hơn hẳn; muốn hiểu kĩ chuyện nếp và tật hình thành ra sao, có thể đọc giải nghĩa chữ thói quen và chuyện bỏ tật.
Con người có thật sự không đổi được?
Câu nói này là một nhận xét kinh nghiệm, không phải định luật. Các nhà tâm lý học thường chia ra phần khí chất có nền bẩm sinh, như mức nhạy cảm hay độ hướng ngoại, và phần tính cách được nhào nặn qua giáo dục, trải nghiệm, hoàn cảnh. Phần đầu đổi chậm; phần sau có thể đổi đáng kể theo năm tháng. Ai từng gặp lại bạn cũ sau mười năm đều thấy người ta vừa khác vừa giống.
Đề nghị luận kiểu “Suy nghĩ về câu Giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời” có thể đi theo ba ý:
- Giải thích: nghĩa đen hai vế, nghĩa bóng là tính nết đã ăn sâu thì rất khó sửa.
- Phần đúng: nhiều thói xấu tái phát vì người ta chỉ đổi bề ngoài, không đổi cách nghĩ; vì thế đừng vội tin những lời hứa không đi kèm việc làm.
- Phần cần bàn thêm: khó dời chứ không phải không dời; nếu coi câu này là chân lí, người ta dễ buông xuôi với chính mình và đóng khung người khác. Dẫn chứng có thể lấy từ những người sửa được tính nóng, bỏ được tật lười bằng kỉ luật bền bỉ.
Muốn đưa vào bài một vài khái niệm như khí chất, tính khí, có thể tham khảo các cách hiểu chữ tính cách trong tâm lý học.
Một chi tiết nhỏ mà hay sai: đây là “khó dời” với d, nghĩa là chuyển chỗ, chứ không phải “khó rời”. Rời là tách ra, rời tay, rời xa, chẳng liên quan gì đến chữ 移 của câu gốc.
Giang sơn, bản tính và mấy cách hiểu lệch
Giang sơn dễ đổi bản tính khó dời là gì?
Là câu tục ngữ nói rằng hoàn cảnh bên ngoài, kể cả thứ lớn như sông núi, còn dễ thay đổi hơn tính nết của con người. Câu thường dùng khi nhận xét ai đó sửa mãi không được một tật cũ.
Giang sơn dễ đổi bản tính khó dời tiếng Trung viết thế nào?
Viết là 江山易改，本性難移 (giản thể 江山易改，本性难移), phiên âm Jiāngshān yì gǎi, běnxìng nán yí. Người Trung Quốc dùng câu này trong khẩu ngữ hằng ngày với ý y hệt người Việt.
Bản tính khó dời tiếng Anh nói thế nào?
Câu tương đương quen thuộc nhất là A leopard can’t change its spots. Trong lời nói thường ngày còn có Old habits die hard, nhưng câu này nghiêng về thói quen hơn là bản tính.
Bản tính khó dời có phải lúc nào cũng mang nghĩa xấu?
Không hẳn. Phần lớn trường hợp người ta dùng để chê thói xấu, nhưng câu vẫn có thể nói về một nét tốt bền bỉ, như lòng tốt hay sự chăm chỉ, với giọng trìu mến.
Chữ giang sơn đổi được sang sơn hà, non sông hay cơ nghiệp tùy nghĩa, có bảng trong các từ cùng nghĩa với giang sơn.