Bậc là chỗ đặt bàn chân mỗi khi lên hay xuống, như bậc thềm, bậc cầu thang. Từ hình ảnh từng nấc nối nhau ấy, bậc còn chỉ thứ hạng cao thấp (thợ bậc bốn, bậc lương), cấp học (bậc tiểu học, bậc đại học) và những người đáng kính (bậc cha mẹ, bậc tiền bối). Trong giờ Toán, học sinh gặp thêm bậc của đơn thức, đa thức và phương trình.
| Nghĩa gốc | Chỗ đặt bàn chân khi lên, xuống |
| Nghĩa mở rộng | Hạng, thứ cao thấp; cấp học; người thuộc hàng đáng kính trọng |
| Loại từ | Danh từ, từ đơn thuần Việt |
| Biến thể | Bực (phương ngữ): bực thềm, vượt bực |
Bậc: từ bậc thềm đến bậc cha mẹ
Hầu hết nghĩa của bậc đều mọc ra từ một hình ảnh: những nấc nối tiếp nhau, nấc sau cao hơn nấc trước. Lần theo hình ảnh đó, ta đi được qua cả bốn nghĩa chính.
- Chỗ đặt chân: bậc thềm, bậc cửa, bậc thang, bậc đá. Bé ngồi trên bậc thềm chờ mẹ đi chợ về.
- Hạng, thứ theo trình độ cao thấp: công nhân bậc bốn, bậc lương, giỏi vào bậc nhất, tiến bộ vượt bậc. Ở nghĩa này, mỗi bậc giống một nấc trong thang đo.
- Cấp học trong hệ thống giáo dục: bậc tiểu học, bậc trung học, bậc đại học.
- Chỉ người ở hàng đáng kính trọng: bậc cha mẹ, bậc anh hùng, các bậc tiền bối, bậc thầy. Đứng trước danh từ chỉ người, bậc nâng người ấy lên một nấc trang trọng.
Dân nhạc còn một nghĩa chuyên môn: bậc là vị trí của một âm trong thang âm. Ở một số địa phương, người ta nói bực thay cho bậc: bực thềm, vượt bực. Từ điển ghi cả vượt bực là đồng nghĩa của vượt bậc.
Chữ vượt bậc viết với c, vì nghĩa là bỏ qua bậc thường để lên bậc cao hơn hẳn. Còn nổi bật lại viết với t, xem thêm ở bài nổi bật hay nổi bậc.
Những bậc đá trong bài đọc lớp 3 và ruộng bậc thang
Học sinh lớp 3 gặp chữ bậc trong bài đọc Những bậc đá chạm mây, kể theo Nguyễn Đổng Chi. Một xóm chài dưới chân núi Hồng Lĩnh mất hết thuyền sau trận bão, phải lên núi kiếm củi, mà sườn núi phía mình ở dựng đứng. Ông cố Đương rủ mọi người ghép đá thành bậc để có lối lên ngắn hơn; ai cũng lắc đầu, ông vẫn một mình làm, rồi dân xóm kéo đến làm cùng. Con đường xong, cả xóm gọi ông là cố Ghép. Câu hỏi và gợi ý trả lời của bài có ở trang Những bậc đá chạm mây sách Cánh diều.
Cái tên bài đọc khéo ở chỗ dùng đúng nghĩa đen của bậc mà vẫn gợi nghĩa bóng: mỗi phiến đá là một nấc, góp lại thành lối lên tận mây. Ở lớp 1, các em lại gặp ruộng bậc thang, những thửa ruộng xếp thành từng nấc trên sườn đồi, qua bài Ruộng bậc thang ở Sa Pa.
Bậc, cấp, hạng, nấc giống và khác ra sao?
| Từ | Chỗ khác | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bậc | Nấc trong một thang; dùng được cho người đáng kính | Bậc lương 3; bậc tiền bối |
| Cấp | Tầng trong một hệ thống tổ chức, hành chính; cấp học nhỏ hơn bậc học | Cấp tỉnh; cấp 2 |
| Hạng | Thứ tự xếp loại, thường sau khi so sánh, đánh giá | Đạt hạng nhì; vé hạng thương gia |
| Nấc | Khẩu ngữ, gợi hình từng khấc, từng mức | Vặn quạt lên nấc ba |
| Cấp bậc | Nói khái quát thứ trên dưới trong một tổ chức | Cấp bậc quân hàm |
Bậc học và cấp học hay bị dùng lẫn. Từ điển giải nghĩa bậc ở đây là toàn bộ các lớp đại học, hoặc các cấp học phổ thông gộp lại, và lấy ví dụ “các cấp của bậc phổ thông”. Như vậy bậc thường bao rộng hơn cấp: một bậc có thể gồm nhiều cấp. Từ trái nghĩa thì bậc không có cặp thật sự; người ta chỉ đối bậc trên với bậc dưới, bậc cao với bậc thấp.
Bậc trong giờ Toán: đơn thức, đa thức, phương trình
Từ lớp 7, chữ bậc mang thêm một nghĩa rất cụ thể. Bậc của đơn thức (hệ số khác 0) là tổng số mũ của các biến: 3x²y có bậc 2 + 1 = 3. Bậc của đa thức là bậc của hạng tử có bậc cao nhất sau khi đã thu gọn. Một số khác 0 có bậc 0, còn đa thức 0 thì không có bậc.
Từ đó mới có tên gọi phương trình bậc nhất (ẩn có số mũ cao nhất là 1), phương trình bậc hai (có x²). Gặp đề hỏi “đa thức có bậc mấy”, việc đầu tiên luôn là thu gọn, vì chỉ cần một hạng tử x³ triệt tiêu nhau là bậc đã tụt xuống.
Bậc thầy, bậc lương và mấy chữ bậc quen miệng
Bậc thầy là gì?
Là người giỏi đến mức người khác phải học theo, đứng ở hàng đầu trong một nghề. Ví dụ: bậc thầy truyện ngắn, bậc thầy thơ hai-cư như Ba-sô của Nhật Bản.
Bậc lương là gì?
Là từng nấc trong thang lương của một ngạch công chức, viên chức hay người lao động; mỗi bậc ứng với một mức hưởng. Làm đủ thời gian và đạt yêu cầu thì được xét nâng lên bậc kế tiếp.
Bậc nghĩa là gì trong âm nhạc?
Là vị trí của một âm trong thang âm. Thang âm bảy nốt có bảy bậc, nốt đầu tiên gọi là bậc một.
Tột bậc nghĩa là gì?
Là đến mức cao nhất, không thể hơn: vui mừng tột bậc, sung sướng tột bậc. Từ này thường đi với cảm xúc mạnh.