Ba trợn là tính từ khẩu ngữ, dùng ở một số vùng, để chê người có tư cách đáng chê: thiếu đứng đắn, không thật thà, ăn nói ba hoa, hứa một đằng làm một nẻo nên không ai dám tin. Ba trợn nghĩa là gì nếu nói theo kiểu dân gian? Là “nói không ai tin nổi”. Đây là lời chê khá nặng, chỉ hợp trong câu chuyện thân mật.
| Nghĩa ngắn | Thiếu đứng đắn, thiếu thật thà, không đáng tin cậy |
| Loại từ | Tính từ; phương ngữ, khẩu ngữ |
| Sắc thái | Chê, khá nặng; không dùng trong văn bản trang trọng |
| Gần nghĩa | Cà chớn, ba xạo, ba láp, lươn lẹo |
Ba trợn là người thế nào?
Thử hình dung một tay buôn xe cũ. Sáng thề sống thề chết chiếc xe “chưa đâm đụng lần nào”, chiều đã có người chỉ ra vết hàn ở khung. Hẹn giao giấy tờ thứ Hai, đến thứ Sáu vẫn tắt máy. Người quen nhắc nhau: “Ông đó ba trợn lắm, mua gì cũng phải coi kĩ.” Cả nghĩa của từ nằm trong câu nhắc ấy.
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học ghi ba trợn là tính từ, thuộc phương ngữ và khẩu ngữ, chỉ người có nhiều biểu hiện xấu về tư cách chẳng hạn thiếu đứng đắn, thiếu thật thà, không thể tin cậy. Wiktionary tiếng Việt chép lời giảng tương tự, thêm hai ví dụ rất đời: thằng cha ba trợn, ăn nói ba trợn.
Để ý rằng ba trợn không chỉ một lỗi riêng lẻ. Nó là cái nhìn tổng hợp: lời nói không đáng tin, cách cư xử không đứng đắn, lời hứa không giữ. Một lần nói sai thì chưa ai bị gọi là ba trợn; phải lặp đi lặp lại đến mức người xung quanh mất lòng tin. Ví dụ:
- Mượn tiền thì ngọt, đến hẹn trả lại lặn mất, đúng là đồ ba trợn.
- Nó ăn nói ba trợn vậy thôi, chứ chuyện học hành thì chưa bao giờ gian.
- Bà nội dặn: chơi với ai cũng được, đừng chơi với đứa ba trợn.
Một họ từ chê bắt đầu bằng chữ ba
Lật từ điển ở vần “ba”, sẽ gặp cả một nhóm tính từ khẩu ngữ đều dùng để chê. Ba hoa là nói quá nhiều, có ý khoe khoang. Ba xạo là xạo, nói không thật. Ba que là xảo trá, đểu giả, như trong “giở trò ba que”. Ba láp là không đứng đắn, chẳng có nghĩa lí gì. Ba gai là lấc cấc, bướng bỉnh, hay gây gổ. Ba trợn đứng chung hàng với các anh em ấy.
Chữ “ba” trong nhóm này không còn là con số. Vì sao nó lại hay đứng đầu những lời chê thì chưa có lời giải thích chắc chắn, nên ở đây chỉ ghi nhận hiện tượng. Có điều dễ thấy: hầu hết các từ trong họ đều được từ điển gắn nhãn khẩu ngữ, nhiều từ còn là phương ngữ. Chúng sống trong lời nói hơn là trên trang giấy.
Ba trợn, cà chớn, lươn lẹo: nặng nhẹ ra sao?
| Từ | Chê điều gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ba trợn | Tư cách nói chung: không đứng đắn, không thật, không đáng tin | Thằng cha ba trợn, đừng tin. |
| Cà chớn | Gần như ba trợn, hay dùng trong khẩu ngữ Nam Bộ | Làm ăn cà chớn quá. |
| Ba xạo | Chỉ chuyện nói không thật | Toàn kể chuyện ba xạo. |
| Lươn lẹo | Quanh co, gian dối, lách khỏi trách nhiệm | Hỏi thẳng mà trả lời lươn lẹo. |
| Ba gai | Bướng, lấc cấc, hay sinh sự | Thằng bé tính ba gai. |
| Đứng đắn, đáng tin | Trái nghĩa: nói thật, giữ lời, cư xử đàng hoàng | Một người làm ăn đứng đắn. |
Lươn lẹo nhấn vào cách lách, cách vòng vo; ba trợn rộng hơn, gom cả lời nói lẫn cách sống. Bài kiểu người hay lách và cách nhận ra có nhiều ví dụ về lối quanh co ấy. Còn nếu chỉ chê một câu nói sai sự thật, tiếng Việt có cả một dãy từ nhẹ hơn như nói điêu, nói xạo, nói phét, được so sánh ở bài chữ điêu và các kiểu nói sai sự thật.
Một lưu ý dùng từ: gọi thẳng một người là “đồ ba trợn” trước mặt họ dễ thành cãi vã. Trong bài văn, khi tả nhân vật có tính xấu này, nên viết rõ việc làm (“hứa rồi bỏ”, “nói sai sự thật”) thay vì dán nhãn khẩu ngữ.
Nặng hơn ba trợn nhiều là lời mắng đồ mất dạy, nhắm thẳng vào chuyện người kia không được dạy dỗ, dễ làm cả gia đình họ phật lòng.
Ba trợn ngoài chợ, trong nhà và trên mạng
Ba trợn là tiếng miền nào?
Từ điển chỉ gắn nhãn phương ngữ, khẩu ngữ mà không khoanh vùng cụ thể. Trong lời nói hằng ngày, từ này nghe nhiều ở miền Trung và miền Nam, thường đi cạnh cà chớn, ba xạo khi kể chuyện gặp người không giữ chữ tín.
Ba trợn tiếng Anh là gì?
Không có từ khớp hoàn toàn. Nếu muốn nói “không đáng tin” có thể dùng unreliable hoặc shady; một số từ điển mở gợi ý rude, insolent, nhưng hai từ này nghiêng về hỗn láo hơn.
Nói ai đó ba trợn có phải là nói tục không?
Không phải từ tục, nhưng là lời chê nặng thuộc khẩu ngữ. Dùng với bạn bè thân trong lúc đùa thì được; với người lớn tuổi, người lạ hay trong văn viết thì nên tránh.
Ba trợn và ba hoa khác nhau thế nào?
Ba hoa chỉ chê cái tật nói nhiều, khoe khoang. Ba trợn nặng hơn: người ba trợn có thể ba hoa, nhưng điều bị chê chính là họ không đứng đắn và không đáng tin.