Áo quan là cỗ hòm bằng gỗ dùng để đựng thi hài người đã khuất khi khâm liệm và chôn cất, cùng nghĩa với quan tài. Người miền Nam quen gọi là cái hòm, miền Trung có nơi gọi là săng, còn trong khẩu ngữ miền Bắc hay nghe “cỗ áo”, “cỗ ván”. Nhiều người tìm “áo quan nghĩa là gì” vì thấy chữ này trong cáo phó, truyện xưa hay câu “trong quan ngoài quách”.
| Nghĩa | Hòm gỗ đựng thi hài người chết; đồng nghĩa quan tài |
| Gốc | “Quan” là chữ Hán 棺 (cái hòm đựng xác), “áo” là tiếng Việt |
| Dùng trong | Tang lễ: khâm liệm, nhập quan, di quan, hạ huyệt |
| Vùng miền | Bắc: áo quan, cỗ áo, cỗ ván; Nam: hòm; Trung (cũ): săng |
Vì sao gọi quan tài là áo quan?
Thử hình dung tấm áo cuối cùng mà người sống may cho người đã mất. Người đi xa được tắm rửa, mặc quần áo tươm tất, quấn vải liệm, rồi nằm vào một lớp gỗ bọc kín bên ngoài. Lớp gỗ ấy ôm trọn thân người như một chiếc áo, chỉ có điều nó không bao giờ được cởi ra.
Về mặt chữ, “quan” (棺) trong tiếng Hán đã có nghĩa là hòm đựng xác. Từ điển Hán Việt giảng chữ này là áo quan, quan tài; các từ quen như nhập quan (đặt người mất vào hòm), di quan (chuyển hòm đi chôn) đều dùng nó. Tiếng Việt ghép thêm chữ “áo” thuần Việt đứng trước, tạo nên một từ vừa gọn vừa kiêng: nói “áo quan” nghe mềm hơn nói thẳng “hòm xác”.
Từ điển tiếng Việt xếp áo quan là danh từ, nghĩa là hòm bằng gỗ để đựng xác người chết, và liệt kê một loạt từ cùng nghĩa: cỗ áo, cỗ ván, hậu sự, hòm, quan tài, săng. Lượng từ đi kèm thường là “cỗ”: một cỗ áo quan, chứ ít ai nói “một cái áo quan”.
Áo quan, quan tài, hòm, săng, quách
| Từ | Nghĩa và sắc thái | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Áo quan | Hòm đựng thi hài; trang trọng vừa phải, có sắc thái kiêng tránh | Miền Bắc, văn viết, cáo phó |
| Quan tài | Cùng nghĩa, gốc Hán Việt hoàn toàn (棺材); trung tính, phổ biến nhất | Báo chí, văn bản cả nước |
| Hòm | Từ chung chỉ đồ đựng hình hộp; theo phương ngữ còn mang nghĩa áo quan | Nam Bộ: “nhà hòm”, “trại hòm” |
| Săng | Từ cũ chỉ quan tài | Câu “hàng săng chết bó chiếu” |
| Hậu sự / cỗ hậu sự | Ngoài nghĩa việc ma chay, còn chỉ áo quan đóng sẵn khi người già còn sống | Lời nói tránh trong gia đình |
| Quách | Lớp hòm bọc bên ngoài quan tài | Thành ngữ “trong quan ngoài quách” |
Câu “hàng săng chết bó chiếu” đáng nhớ hơn cả. Người bán quan tài cả đời đóng hòm cho thiên hạ, đến lúc mình mất lại chỉ được bó trong manh chiếu. Ông bà ta dùng nó để nói về người làm ra thứ gì cho người khác mà chính mình lại thiếu thứ ấy.
Từ quan quách đến tục sắm cỗ hậu sự
Hình thức chôn người trong hòm gỗ có từ rất lâu ở phương Đông. Trong sách Luận Ngữ có chuyện con trai Khổng Tử mất, được chôn “có quan mà không có quách”, tức có một lớp hòm mà không có lớp bọc ngoài. Chi tiết nhỏ ấy cho thấy độ dày, số lớp của áo quan từng đi kèm với thân phận và gia cảnh người mất.
Ở làng quê Việt, có tục con cháu lo sẵn áo quan cho cha mẹ đã cao tuổi, gọi là sắm cỗ hậu sự. Người ngoài nghe thì thấy lạ, nhưng với nhiều cụ già đó là một sự yên lòng: biết rằng ngày mình đi, con cháu không phải chạy vạy. Từ điển vẫn ghi nghĩa này của chữ hậu sự: áo quan được đóng sẵn từ khi người dùng nó còn sống.
Từ “áo quan” cũng để lại dấu vết trong một thành ngữ gốc Hán: cái quan luận định (蓋棺論定), đậy nắp áo quan rồi mới bàn định hay dở của một đời người. Ý là chưa đi hết đường thì chưa nên vội khen chê ai.
Áo quan có mặt ở những bước nào của tang lễ?
Trong một đám tang của người Việt theo nếp cũ, áo quan gắn với ba nghi thức chính, mỗi nghi thức có tên gọi riêng mang chữ “quan”.
- Nhập quan: sau khi người mất được khâm liệm bằng vải, người thân nâng thi hài đặt vào áo quan theo nghi thức, thường chọn giờ. Trình tự quấn vải trước bước này được giải thích ở bài các bước tiểu liệm, đại liệm.
- Quàn và phúng viếng: áo quan được đặt ở gian giữa hoặc nhà tang lễ, phía trước là bàn thờ tạm, con cháu túc trực, khách đến thắp hương.
- Di quan, động quan: chuyển áo quan ra xe tang hoặc đưa ra đồng, rồi hạ huyệt. Với gia đình chọn hỏa táng, áo quan được đưa vào lò thay vì xuống huyệt.
Cách làm mỗi vùng mỗi khác, nhiều nơi nay giao cho dịch vụ tang lễ lo phần lớn. Sự khác biệt giữa chôn cất, hỏa táng và các hình thức khác có ở bài giải nghĩa hai chữ an táng. Muốn hiểu vì sao người miền Bắc còn gọi đám tang là đám hiếu, có thể xem chuyện chữ hiếu trong đám ma.
Một lưu ý nhỏ khi viết: “nắp áo quan”, “thành áo quan” là đúng, nhưng “đóng áo quan” lại mang hai nghĩa. Nói “ông thợ mộc đóng áo quan” là làm ra cỗ hòm; nói “đóng nắp áo quan” mới là khép lại sau khi nhập quan.
Áo quan qua lời người lớn trong nhà
Áo quan và quan tài có gì khác nhau?
Về nghĩa thì không khác: cả hai đều chỉ hòm gỗ đựng thi hài. Quan tài là từ Hán Việt trọn vẹn, dùng phổ biến trong báo chí; áo quan có chữ “áo” thuần Việt nên nghe mềm và kiêng hơn, hay gặp ở miền Bắc.
Cỗ áo quan là gì?
Là cách nói đầy đủ, dùng lượng từ “cỗ” cho áo quan: một cỗ áo quan, một cỗ ván. Từ điển còn ghi “cỗ áo” và “cỗ ván” là khẩu ngữ, cùng nghĩa với áo quan.
Hòm và săng có phải là áo quan không?
Có. Hòm là cách gọi quen của người Nam Bộ, như “tiệm hòm”, “trại hòm”. Săng là từ cũ, nay chủ yếu còn trong câu tục ngữ “hàng săng chết bó chiếu”.
Áo quan tiếng Anh là gì?
Thường dịch là coffin. Tiếng Anh Mỹ hay dùng casket cho loại hòm có nắp bản lề, trang trí cầu kỳ hơn.