Ý niệm là sự hiểu biết, hình dung bước đầu trong đầu óc về một sự vật, một việc, một quan hệ hay một quá trình nào đó: đã biết nó là gì nhưng chưa hiểu sâu. Ý niệm nghĩa là gì trong câu “mất ý niệm về thời gian”? Là không còn cảm nhận được giờ giấc trôi qua. Trong triết học, từ này còn dùng để dịch khái niệm “Idea” của Platon.
| Nghĩa ngắn | Hình dung, nhận thức bước đầu về một điều gì đó |
| Loại từ | Danh từ; hay đi với “có”, “không có”, “mất”, “về” |
| Gốc từ | Hán Việt 意念: ý (ý nghĩ) + niệm (nghĩ, nhớ) |
| Sắc thái | Hơi trang trọng; gặp nhiều trong sách báo, triết học |
Có ý niệm là biết đến đâu?
Nói “em đã có ý niệm về nghề báo” là em biết nghề báo làm gì, đại khái công việc ra sao, nhưng chưa nắm được các chi tiết. Đó là đúng mức mà từ điển tiếng Việt mô tả: nhận thức bước đầu. Ý niệm nằm ở chặng giữa: hơn cái mù mờ chẳng biết gì, nhưng chưa thành hiểu biết rõ ràng, có hệ thống.
Từ này hay đi trong vài khuôn câu cố định:
- Không có ý niệm gì về…: hoàn toàn chưa biết. Lúc mới lên thành phố, cậu không có ý niệm gì về giá thuê nhà.
- Mất ý niệm về thời gian: mải mê đến mức quên giờ. Đọc cuốn truyện hay, nó mất hết ý niệm về thời gian.
- Ý niệm về không gian, về cái đẹp, về tự do: hình dung của một người, một thời về điều trừu tượng ấy.
Thế giới ý niệm trong triết học Platon
Học sinh, sinh viên đọc triết học sẽ gặp chữ này với nghĩa nặng hơn hẳn. Các sách tiếng Việt thường dịch học thuyết trung tâm của Platon là “học thuyết về ý niệm”. Theo Platon, ngoài những sự vật ta nhìn thấy, sờ thấy, còn có một thế giới các ý niệm: hoàn hảo, vĩnh viễn, không thay đổi. Mỗi cái bàn cụ thể chỉ là bản sao chưa trọn vẹn của ý niệm “cái bàn”; bàn gỗ có thể mục, bàn nhựa có thể gãy, nhưng ý niệm cái bàn thì không.
Từ đó Platon cho rằng tri thức thật không đến từ giác quan mà đến từ lý trí, khi con người vươn tới các ý niệm. Lập trường này được xếp vào chủ nghĩa duy tâm khách quan. Nếu muốn biết triết học là môn học về những gì, đọc bài triết học nghiên cứu những vấn đề gì.
Cần tách hai cách dùng: trong câu đời thường, ý niệm là hình dung còn sơ sài trong đầu một người; trong triết học Platon, Ý niệm (nhiều sách viết hoa) lại là thứ có thật và hoàn hảo hơn mọi sự vật.
Tên ông còn gắn với khái niệm platonic love, dù cụm này do người đời sau đặt ra chứ chính Platon chưa từng dùng.
Ý niệm, khái niệm, quan niệm, ý tưởng
| Từ | Là gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ý niệm | Hình dung bước đầu, còn chung chung | Có ý niệm về cách nộp hồ sơ |
| Khái niệm | Hiểu biết đã rõ, nêu được đặc điểm cốt lõi của cả một loại sự vật | Khái niệm “từ láy” trong sách giáo khoa |
| Quan niệm | Cách nhìn, cách nghĩ riêng của một người, một thời về điều gì | Quan niệm về hạnh phúc của người xưa |
| Ý tưởng | Điều nảy ra trong đầu, hướng tới việc làm, sáng tạo | Ý tưởng cho dự án khoa học |
Có thể hình dung như các bậc thang: từ chưa biết, đến có ý niệm, rồi nắm được khái niệm. Một khái niệm đầy đủ còn có nội hàm và ngoại diên, xem bài nội hàm và ngoại diên của một khái niệm. Còn quan niệm và ý tưởng thì không đo độ sâu hiểu biết, mà nói về cách nhìn và về điều nảy ra trong đầu.
Từ gần nghĩa: hình dung, khái niệm sơ bộ, ấn tượng ban đầu. Từ chỉ trạng thái trái ngược: mơ hồ, mù tịt, không biết gì.
Chữ 意 và chữ 念 ghép lại thế nào?
Ý (意) là ý nghĩ, điều trong lòng, như trong ý kiến, ý định, ý chí. Niệm (念) theo Thiều Chửu có nghĩa nghĩ nhớ, cũng là chữ niệm trong tưởng niệm, kỷ niệm. Ghép lại, ý niệm là cái đã thành hình trong suy nghĩ, dù còn mờ. Chữ niệm gặp trong nhiều từ khác nữa, có bảng so sánh ở bài chữ niệm trong tưởng niệm, niệm Phật.
Một lưu ý dùng từ: nhiều người viết “ý niệm” khi thật ra cần “ý nghĩ”. “Em có một ý niệm hay” nghe lạ tai; câu tự nhiên phải là “em có một ý tưởng hay”, vì ý niệm chỉ hiểu biết bước đầu về cái gì đó, không phải một sáng kiến.
Ý niệm qua vài câu ví dụ và tiếng Anh
Ý niệm tiếng Anh là gì?
Trong câu thường, ý niệm tương ứng với notion hoặc idea, ví dụ “have no idea of…”. Khi nói về triết học Platon, sách tiếng Anh dùng Idea hoặc Form.
Mất ý niệm về thời gian là gì?
Là không còn để ý giờ giấc, thường do quá say mê một việc hoặc bị cô lập lâu ngày. Ví dụ: mải chơi ngoài vườn suốt buổi, đứa bé mất ý niệm về thời gian.
Ý niệm và khái niệm khác nhau thế nào?
Ý niệm là hình dung bước đầu, còn chung chung. Khái niệm là hiểu biết đã rõ ràng, nêu được dấu hiệu cốt lõi để phân biệt sự vật này với sự vật khác.
Thế giới ý niệm là gì?
Là cách gọi thế giới các Ý niệm trong triết học Platon: những mẫu hình hoàn hảo, vĩnh viễn, mà sự vật trên đời chỉ là bản sao không trọn vẹn.