Xông xênh là tính từ khẩu ngữ, chỉ tình trạng có nhiều tiền, đủ để chi tiêu thoải mái mà không phải tính toán, bó buộc từng đồng. Người ta hay nói “tiền bạc xông xênh”, “tiêu xông xênh”, “tháng này xông xênh hơn”. Hỏi xông xênh nghĩa là gì trong một câu cụ thể thì cứ hiểu là: ví đang dày, tiêu không phải nghĩ nhiều.
| Nghĩa ngắn | Có dư tiền, chi tiêu thoải mái, không gò bó |
| Loại từ | Tính từ, thuộc lớp khẩu ngữ |
| Cấu tạo | Từ láy âm đầu (x – x) |
| Sắc thái | Trung tính đến vui vẻ; không mang ý chê như “tiêu hoang” |
Xông xênh là có tiền hay tiêu hoang?
Câu trả lời là có tiền. Mục từ xông xênh trong từ điển tiếng Việt bản tra trên Soha Tra Từ ghi nhãn khẩu ngữ, giảng là có nhiều tiền và tiêu được thoải mái; từ điển trực tuyến Biết Việt cũng ghi cùng nghĩa, kèm hai ví dụ “tiền bạc xông xênh”, “tiêu xông xênh”. Nói cách khác, trọng tâm của từ nằm ở cái túi tiền rộng rãi, còn chuyện tiêu thoải mái là hệ quả của nó.
Vì thế “tiêu xông xênh” khác “tiêu hoang”. Người tiêu xông xênh là người có điều kiện nên chi không phải đắn đo; người tiêu hoang thì có khi chẳng dư dả gì vẫn vung tay. Nhiều người dùng nhầm xông xênh như một lời chê phung phí, đó là lệch nghĩa.
Từ này thường đi với chuyện tiền nong và chi tiêu: lương xông xênh, cuối năm xông xênh, đi chơi xông xênh. Đặt vào câu nói về việc khác, chẳng hạn công việc hay học hành, nghe sẽ lạc.
Từ gần nghĩa, trái nghĩa và những chữ dễ lẫn
| Nhóm | Từ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gần nghĩa | rủng rỉnh, dư dả, dư dật, sung túc, rộng rãi | Rủng rỉnh gần nhất, cũng là khẩu ngữ; dư dả, dư dật trung tính hơn, dùng được trong văn viết |
| Trái nghĩa | túng thiếu, eo hẹp, chật vật, kẹt tiền, thắt lưng buộc bụng | Chỉ cảnh thiếu thốn, phải tính từng khoản |
| Dễ lẫn | xênh xang | Không nói về tiền mà chỉ dáng vẻ nghênh ngang, tự đắc |
| Dễ lẫn | xông xáo | Hăng hái lăn vào công việc, chẳng liên quan đến tiền |
Giữa xông xênh và rủng rỉnh có một khác biệt nhỏ. Rủng rỉnh thiên về chỗ trong túi đang có tiền, nghe như tiếng xu kêu; xông xênh nhấn vào sự thoải mái khi tiêu. “Đầu tháng rủng rỉnh” là vừa có lương; “cả tháng xông xênh” là cả tháng tiêu không phải nghĩ. Nếu cần một từ trang trọng hơn cho bài văn, chọn “dư dả” hoặc “khá giả”.
Chuyện chữ: hai tiếng x và nhịp láy
Xông xênh thuộc kiểu từ láy âm đầu: hai tiếng chung phụ âm x, khác vần. Cùng kiểu cấu tạo với thênh thang hay thong thả, đọc lên nghe thoáng. Đứng riêng, “xông” và “xênh” không cho ra nghĩa tiền bạc nào, đó là dấu hiệu quen thuộc của từ láy. Muốn ôn lại cách nhận diện, xem bài từ láy và cách phân loại kèm ví dụ.
Về chính tả, cả hai tiếng đều viết x. Do nhiều vùng phát âm s và x giống nhau, có người gõ thành “sông xênh” hay “xông sênh”; cả hai đều sai. Vì là khẩu ngữ, chữ này hợp với lời nói, tin nhắn, bài viết đời thường hơn là văn bản trang trọng.
Đặt xông xênh vào câu
- Năm nay được thưởng Tết, bố mẹ xông xênh hơn hẳn, sắm cho cả nhà mỗi người một bộ quần áo mới.
- Hồi sinh viên, cứ đầu tháng là xông xênh được vài hôm, cuối tháng lại ăn mì gói.
- Chuyến đi này chưa xông xênh lắm, nên cả nhóm chọn ở nhà nghỉ cho tiết kiệm.
- Bà bảo: có xông xênh thì cũng phải để dành một khoản phòng khi ốm đau.
Câu cuối gợi một ý hay: tiền xông xênh không có nghĩa là tiêu hết. Người xưa chuộng thói quen dành dụm từng khoản nhỏ, và hai chữ ấy đứng cạnh nhau vẫn hợp lí. Đọc thêm về sự khác nhau giữa tiết kiệm với keo kiệt, hà tiện để thấy tiêu thoải mái và tiêu khôn ngoan có thể đi cùng nhau.
Xông xênh trong những câu nói thường ngày
Tiêu xông xênh nghĩa là gì?
Là tiêu tiền thoải mái vì đang có dư, không phải tính toán từng khoản. Nó không mang nghĩa phung phí; muốn chê thì người ta nói “tiêu hoang”, “vung tay quá trán”.
Xông xênh có phải từ địa phương không?
Từ điển phổ thông ghi xông xênh với nhãn khẩu ngữ, không ghi là phương ngữ của vùng nào. Có điều nó thuộc lời nói thân mật, nên trong văn bản hành chính hay bài văn nghị luận nên thay bằng “dư dả”, “khá giả”.
Xông xênh và rủng rỉnh khác nhau thế nào?
Hai từ gần nghĩa, đều là khẩu ngữ về tiền. Rủng rỉnh nói chuyện đang có tiền trong túi; xông xênh nghiêng về sự thoải mái khi tiêu. Trong nhiều câu có thể thay cho nhau.
Viết xông xênh hay sông sênh?
Viết xông xênh, cả hai tiếng đều bắt đầu bằng x. Mẹo nhớ: nó cùng âm đầu với “xài” trong tiêu xài, đều là chuyện tiền nong.