Xà mâu là tên một loại giáo cán dài thời xưa, mũi giáo uốn lượn như thân con rắn. Đây là từ Hán Việt viết 蛇矛: xà là rắn, mâu là ngọn giáo. Người Việt quen chữ này nhờ Tam quốc diễn nghĩa, nơi Trương Phi cầm cây trượng bát xà mâu; vì thế xà mâu nghĩa là gì thì cách hiểu gần nhất là “cây giáo rắn”.
| Nghĩa ngắn | Giáo cán dài, mũi nhọn uốn lượn hình rắn |
| Gốc từ | Hán Việt 蛇矛: xà (rắn) + mâu (giáo) |
| Loại từ | Danh từ, thuộc lớp từ cổ chỉ binh khí |
| Hay gặp ở | Truyện Tam quốc, truyện chưởng, game lấy đề tài cổ trang |
Xà mâu: con rắn nằm trên mũi giáo
Tách hai chữ ra, nghĩa hiện ngay. Chữ xà (蛇) là con rắn, chữ ta còn gặp trong mãng xà, xà tinh hay thành ngữ miệng rắn mà lòng Phật. Chữ mâu (矛) là loại binh khí cán dài, đầu có mũi nhọn để đâm, tức cây giáo.
Ghép lại, “rắn” là cái hình của ngọn giáo: lưỡi sắt không thẳng đuột mà lượn sóng mấy khúc, đầu mũi đôi khi được vẽ chẻ đôi như lưỡi rắn đang thè. Cũng có tài liệu chữ Hán giải thích khác: chữ xà nói cái dài của cán giáo, dài như thân rắn, chứ chưa chắc lưỡi đã cong. Hai cách hiểu cùng tồn tại, và hình mũi giáo lượn sóng mà ta thấy trong tranh, phim chủ yếu do người đời sau vẽ ra.
Chữ mâu này còn sống trong một từ rất quen là mâu thuẫn (矛盾, giáo và khiên). Từ ấy bắt nguồn từ chuyện người nước Sở vừa khoe khiên không gì đâm thủng, vừa khoe giáo không gì không đâm thủng; chuyện được kể kĩ trong bài chuyện cây giáo và tấm khiên.
Cây giáo dài một trượng tám đánh ra sao?
Trong tiếng Việt, xà mâu là danh từ và mang màu cổ: ta chỉ gặp nó khi nói về chiến trận ngày xưa. Cụm đầy đủ trượng bát xà mâu (丈八蛇矛) nghĩa là cây xà mâu dài một trượng tám thước. Một cây giáo dài như vậy chủ yếu dùng để đâm, thêm những đòn quét ngang khi đánh trên lưng ngựa; người cầm phải khỏe mới múa nổi.
Một điểm học sinh nên biết khi viết bài: sử sách và tiểu thuyết kể khác nhau. Sách Tam quốc chí chép rằng ở cầu Trường Bản, Trương Phi đứng trên cầu cầm mâu, quân Tào không ai dám lại gần. Chữ “xà mâu” với hình lưỡi uốn như rắn là chi tiết của Tam quốc diễn nghĩa và của tranh, tượng, phim về sau. Nói “Trương Phi dùng xà mâu” là đúng theo tiểu thuyết; nói như một sự thật lịch sử thì chưa có căn cứ chắc.
Tiếng thét bên cầu và trước cửa Cổ Thành
Trong tiểu thuyết, xà mâu đi liền với tính nóng như lửa của Trương Phi. Ở trận Trường Bản, ông một mình đứng trên cầu, tay cầm xà mâu, quát vang khiến quân Tào chùn bước. Học sinh lớp 10 lại gặp cây giáo này trong đoạn trích Hồi trống Cổ Thành: nghe tin Quan Công đến, Trương Phi tưởng anh đã hàng Tào, liền “múa xà mâu chạy lại đâm Quan Công”. Chi tiết ấy đẩy hiểu lầm giữa hai anh em lên đỉnh điểm; gợi ý trả lời các câu hỏi đọc hiểu có ở bài soạn đoạn trích Trương Phi đánh trống thử anh.
Ngoài trang sách, từ này hay xuất hiện khi người ta bàn về game hay phim cổ trang:
- Em trai tôi chọn tướng nào cũng được, miễn là cầm xà mâu cho giống Trương Phi.
- Bức tượng ở đền vẽ cây xà mâu uốn ba khúc, nhìn xa tưởng con rắn đang trườn.
- Cô giáo hỏi cả lớp: “Trong đoạn trích, ai múa xà mâu?” và cả lớp đáp ngay tên Trương Phi.
Xà mâu, thương, kích, đao: đừng gọi lẫn
Đọc truyện chưởng hay chơi game, rất dễ gọi mọi thứ cán dài là “giáo”. Bảng dưới giúp phân biệt mấy món hay bị nói lẫn:
| Từ | Hình dạng, cách dùng | Ví dụ quen |
|---|---|---|
| Mâu, giáo, trường mâu | Cán dài, mũi nhọn thẳng; chủ yếu để đâm | Giáo mác của lính thời xưa |
| Xà mâu | Một kiểu mâu, lưỡi lượn sóng như rắn | Trượng bát xà mâu của Trương Phi |
| Kích | Mũi nhọn kèm lưỡi ngang hai bên, vừa đâm vừa móc | Phương thiên họa kích của Lữ Bố |
| Đao | Lưỡi to bản, một cạnh sắc; dùng để chém | Thanh long đao của Quan Công |
Xà mâu không có từ trái nghĩa; gần nghĩa nhất là giáo, mâu, trường mâu. Lỗi chính tả hay gặp là “sà mâu” do lẫn x và s, hoặc “xà mấu”. Nhớ chữ xà trong “mãng xà” là viết đúng. Cũng đừng nhầm xà mâu với xà là thanh gỗ ngang trên nóc nhà: chữ ấy chỉ đồng âm, không dính gì tới con rắn.
Trượng bát xà mâu và mấy chuyện quanh cây giáo
Trượng bát xà mâu là gì?
Là cây xà mâu dài một trượng tám thước, cách gọi đầy đủ của binh khí Trương Phi trong Tam quốc diễn nghĩa. “Trượng bát” chỉ chiều dài, “xà mâu” chỉ loại giáo.
Xà mâu của Trương Phi có thật trong lịch sử không?
Chính sử chỉ ghi Trương Phi cầm mâu. Hình cây giáo lưỡi rắn là do tiểu thuyết và tranh vẽ đời sau tạo nên, nên khi làm bài nên ghi rõ đó là chi tiết trong truyện.
Xà mâu tiếng Anh gọi là gì?
Các bản dịch tiếng Anh thường gọi là serpent spear hoặc snake spear, tức “giáo rắn”. Từ điển có khi chỉ ghi gọn là a long lance, một ngọn giáo dài.
Xà mâu và mâu thuẫn có liên quan gì nhau?
Có, ở chữ mâu (矛). Trong xà mâu, mâu là ngọn giáo; trong mâu thuẫn, mâu cũng là giáo, đứng cạnh thuẫn là cái khiên.