Hâm là từ có hai nghĩa không liên quan nhau. Là động từ, hâm là đun cho nóng lại món ăn, thức uống đã nguội, như hâm nồi canh, hâm sữa. Là tính từ trong khẩu ngữ, hâm chỉ người có lối nói năng, hành vi hơi gàn, hơi ngớ ngẩn, kiểu “bị hâm”, “hâm hâm”. Nghĩa thứ hai thường dùng để trêu, không phải lời chẩn đoán ai.
| Nghĩa 1 (động từ) | Đun nóng lại đồ ăn, đồ uống đã nguội; nghĩa bóng: làm sôi nổi trở lại |
| Nghĩa 2 (tính từ, khẩu ngữ) | Tính khí hơi khác thường, gàn dở, ngớ ngẩn |
| Từ đi kèm | Hâm nóng, hâm lại; hâm hâm, hâm hấp, hâm dở |
| Dễ lẫn với | Hãm (dấu ngã), hâm trong hâm mộ |
Chữ hâm trong gian bếp
Nghĩa gốc và lâu đời của hâm là việc bếp núc: thức ăn để nguội, đem đặt lên lửa cho nóng lại. Từ này khác “nấu” ở chỗ món ăn vốn đã chín, chỉ cần ấm lên. Hay đi với “lại” và “nóng”: hâm lại, hâm nóng.
- Cơm tối để phần trên bàn, con về nhớ hâm lại nồi canh cua.
- Ly cà phê nguội rồi, chị cho vào lò vi sóng hâm một chút.
- Mùa đông, ông nội thích chén rượu hâm nóng trước bữa cơm.
Từ việc làm nóng đồ ăn, người ta chuyển sang nghĩa bóng: làm một thứ đã nguội lạnh trở nên sôi nổi, nồng ấm trở lại. Có thể hâm nóng không khí buổi giao lưu, hâm nóng một cuộc tranh luận cũ, hay hâm nóng tình cảm vợ chồng sau nhiều năm.
“Hâm à?”: khi chữ hâm rời khỏi bếp
Nghĩa thứ hai là khẩu ngữ. Từ điển ghi hâm (tính từ) là có tính khí không được bình thường, biểu hiện qua lối nói năng, hành vi ít nhiều gàn dở, ngớ ngẩn. Nói thật nhẹ thì thành hâm hâm, hơi hâm; nói đậm hơn thì hâm dở.
Trong đời sống, từ này hầu như dùng giữa người thân, bạn bè, với giọng trêu đùa:
- Trời rét căm mà mặc quần đùi đi học, cậu hâm à?
- Nó hơi hâm hâm, cứ thấy mèo hoang là ngồi xuống nói chuyện cả buổi.
- Kế hoạch đạp xe xuyên Việt trong một tuần nghe hâm thật, nhưng cả nhóm vẫn quyết làm.
Câu cuối cho thấy “hâm” có khi gần với “liều”, “độc lạ”, thậm chí hơi nể. Tuy vậy, với người lạ, người lớn tuổi, hay trong văn bản trang trọng thì không nên dùng. Và từ này không phải tên một bệnh: không dùng nó để gọi người đang có vấn đề sức khỏe tâm thần.
Hâm, hấp, gàn dở và hãm khác nhau thế nào?
| Từ | Nghĩa | Mức độ |
|---|---|---|
| Hâm | Hơi khác thường, gàn, ngớ ngẩn | Nhẹ, thường để trêu |
| Hấp (khẩu ngữ) | Hơi dở người; từ điển ghi là đồng nghĩa với hâm | Nhẹ, nghe vui tai |
| Hâm hấp | Hơi hâm tính; còn nghĩa khác: nóng hơn bình thường một chút (trán hâm hấp sốt) | Rất nhẹ |
| Gàn dở, dở hơi | Suy nghĩ, việc làm trái lẽ thường | Chê rõ hơn |
| Hãm | Từ khác hẳn: kìm lại (hãm phanh), pha trà (hãm trà); khẩu ngữ: khó ưa, xui | Không cùng nghĩa với hâm |
Hai từ chỉ khác một dấu thanh là hâm và hãm rất hay bị gõ nhầm khi nhắn tin. Nghĩa khẩu ngữ của từ dấu ngã có bài riêng: nghĩa chê của chữ hãm trên mạng. Còn nghĩa bếp núc, gần với hâm nóng có đun lại, làm ấm; trái với nó là để nguội, làm lạnh.
Hâm trong hâm mộ có cùng gốc không?
Không. Chữ hâm trong hâm mộ là chữ Hán 歆, tự điển Hán Việt giảng là hưởng, rung động, ham thích; ghép với 慕 (mộ: mến) thành nghĩa yêu thích và kính phục. Nó trùng âm với chữ hâm thuần Việt nhưng không dính dáng gì tới việc đun nóng hay chuyện gàn dở.
Vì vậy “fan hâm mộ” không có ý gì là “fan hâm”. Khác nhau giữa hâm mộ, ngưỡng mộ và thần tượng được bàn ở bài chữ 仰慕 và lòng kính phục. Một mẹo dễ nhớ: hâm mộ luôn đi thành cặp hai chữ; chữ hâm đứng một mình trong câu nói thì hoặc ở trong bếp, hoặc là câu trêu bạn.
Một chữ hâm, hai cách hiểu trong câu nói thường ngày
Bị hâm là gì?
Là cách nói khẩu ngữ, ý chê nhẹ hoặc trêu rằng ai đó đang nói, làm điều gì kì quặc, khác thường. Câu này không có nghĩa người ấy mắc bệnh; nó gần với “dở hơi” trong lời đùa của bạn bè.
Hâm hấp là gì?
Có hai nghĩa. Một là hơi nóng hơn bình thường, như “trán hâm hấp sốt”, “mặt đường còn hâm hấp nắng”. Hai là, trong khẩu ngữ, hơi hâm tính, hơi gàn.
Hâm nóng tình cảm là gì?
Là làm cho tình cảm đã nhạt đi trở nên gắn bó, nồng ấm lại, ví như món ăn nguội được đặt lại lên bếp. Một bữa tối riêng, một chuyến đi chung là những cách mà các cặp đôi hay nhắc tới.
Hâm tiếng Anh là gì?
Nghĩa đun nóng lại là reheat hoặc warm up. Nghĩa trêu “hâm” thì có thể dùng nutty, a bit weird hoặc crazy trong lời đùa thân mật.