Trẩy hội là đi dự ngày hội hằng năm, thường nói về cả dòng người đông đúc cùng kéo về một nơi có hội, phổ biến nhất vào mùa xuân. Chữ “trẩy” ở đây là đi đến nơi xa, nối nhau thành đoàn; “hội” là ngày hội làng, hội chùa, hội đền. Câu “đông như trẩy hội” vì thế được dùng cho bất cứ chỗ nào người đến chen chúc.
| Nghĩa | Đi dự ngày hội hằng năm, thường là đông người, đi xa |
| Gốc từ | trẩy (thuần Việt: đi xa thành đoàn) + hội (Hán Việt 會: họp, tụ lại) |
| Thời điểm | Chủ yếu tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch, mùa hội xuân |
| Vùng miền | Dùng cả nước, gắn chặt nhất với hội xuân miền Bắc (chùa Hương, đền Hùng…) |
Trẩy hội: đi đâu mà phải trẩy?
Không phải chuyến đi nào cũng gọi là trẩy. Từ điển ghi động từ trẩy là đi đến nơi xa, thường nói về một số đông người: dòng người trẩy về kinh, quân trẩy qua làng. Cái hình ảnh nằm sẵn trong chữ là một đoàn người nối đuôi trên đường, ai cũng đi về cùng một hướng.
Ghép với hội, nghĩa thu lại thành một việc cụ thể: rời nhà đi dự ngày hội. Đi chợ phiên gần nhà thì không ai nói trẩy chợ; đi xem hội ở làng bên, ở một ngôi chùa cách mấy chục cây số, mới đúng là trẩy hội.
Nhiều người viết nhầm thành “chảy hội” hoặc “chẩy hội” vì đọc lẫn tr và ch; cách viết đúng đã được giải thích ở bài chảy hội hay trẩy hội.
Còn một chữ trẩy khác, đồng âm nhưng không liên quan: trẩy là hái quả, như trẩy ổi, trẩy đậu. Gặp “đi trẩy” ở vùng trồng chè, trồng cau, nên hỏi lại người nói đang đi hái hay đi hội.
Vì sao người Việt trẩy hội vào mùa xuân?
Lịch làm nông quyết định lịch đi hội. Qua Tết, việc đồng áng tạm thưa, người nhà quê mới có mấy tuần thong thả. Làng nào cũng chọn khoảng ấy để mở hội tế thần, tế thành hoàng, rước kiệu; chùa lớn khai hội đón khách thập phương. Hội nối hội từ tháng Giêng sang tháng Ba, nên người ta có dịp đi liền mấy nơi.
Đi hội vì thế mang hai ý. Phần lễ là việc tâm linh: dâng hương, cầu cho một năm mùa màng thuận, nhà cửa yên. Phần hội là cuộc vui chung của cả vùng: gặp lại người quen, xem trò, hát đối đáp. Hai phần ấy được bàn kĩ hơn trong bài phần lễ và phần hội của một lễ hội truyền thống. Trẩy hội là bước đi đến với cả hai phần đó.
Một chuyến trẩy hội thường diễn ra thế nào?
Lấy hội chùa Hương ở Mỹ Đức (Hà Nội) làm ví dụ, vì đây là nơi gắn với chữ trẩy hội nhiều nhất trên báo chí mỗi năm. Hội khai vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch và kéo dài đến khoảng tháng Ba âm lịch. Người đi hội thường:
- sửa soạn từ hôm trước: hương, hoa, ít oản quả, quần áo kín đáo, giày dễ đi bộ;
- xuống đò, ngồi thuyền theo dòng suối Yến vào sâu trong núi;
- lễ ở các đền chùa dọc đường, rồi leo dốc (hoặc đi cáp treo) lên động Hương Tích;
- xuống núi nghỉ chân, mua ít quà quê rồi theo đò ra về.
Ở những hội khác, thứ tự cũng na ná: đi đến nơi có hội, lễ ở đình, đền hay chùa trước, sau đó mới chơi hội. Khác nhau là ở trò: miền này có đánh đu, vật, chọi gà; miền kia hát quan họ trên thuyền, ném còn, kéo co. Các ngày cụ thể đổi theo từng làng, nên muốn đi thì xem lịch hội của chính nơi ấy.
| Cách nói | Nhấn vào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Trẩy hội | Đi dự hội, đông người, đi xa | Trẩy hội đền Hùng |
| Du xuân | Đi chơi ngày xuân, không nhất thiết có hội | Mùng hai Tết cả nhà du xuân |
| Đi lễ | Việc cúng bái, cầu khấn ở đình chùa | Rằm tháng Giêng đi lễ chùa |
| Hành hương | Chuyến đi xa đến nơi linh thiêng vì đức tin | Hành hương về đất Phật |
Cô Tấm, đò suối Yến và câu đông như trẩy hội
Đứa trẻ Việt nào cũng gặp chữ trẩy hội từ truyện cổ tích. Trong Tấm Cám, vua mở hội mấy ngày đêm, dì ghẻ trộn thóc với gạo bắt Tấm nhặt cho xong mới được đi. Bụt sai chim sẻ nhặt giúp, rồi bảo Tấm đào mấy lọ xương bống lên để có quần áo, giày dép đi trẩy hội. Cả đoạn truyện về chiếc giày đánh rơi bắt đầu từ một chuyến đi hội. Đọc lại ở toàn bộ câu chuyện cô Tấm và chiếc hài.
Học sinh lớp 4 bộ Kết nối tri thức có bài đọc vẽ lại cảnh người xe nườm nượp, đò nối đò vào hội chùa Hương; phần gợi ý trả lời có ở bài soạn bài Đi hội chùa Hương lớp 4. Muốn biết vì sao có hội ấy thì kho truyện dân gian còn giữ một truyền thuyết về hội chùa Hương.
Còn trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, chữ trẩy hội sống bền nhất ở thành ngữ đông như trẩy hội. Câu này giờ ít dùng cho hội, lại hay dùng cho cổng trường ngày khai giảng, cửa hàng ngày giảm giá, bến xe chiều ba mươi Tết. Chỉ cần nói “đông như trẩy hội” là người nghe đã thấy dòng người cùng chen về một chỗ.
Trẩy hội, đi hội và mùa hội chùa Hương
Đi trẩy hội là gì?
“Đi trẩy hội” là cách nói thêm chữ “đi” cho rõ, nghĩa không đổi: rời nhà đến dự một ngày hội. Viết gọn “trẩy hội chùa Hương” hay “đi trẩy hội chùa Hương” đều đúng.
Trẩy hội và đi hội khác nhau không?
Nghĩa gần như trùng nhau. Trẩy hội gợi cảnh đông người, đi xa, nghe trang trọng và có chất văn hơn; “đi hội” là lời nói thường ngày.
Trẩy hội chùa Hương vào thời gian nào?
Hội chùa Hương khai mạc mùng 6 tháng Giêng âm lịch và kéo dài đến khoảng tháng Ba âm lịch. Đông nhất là những ngày đầu hội và các ngày rằm, cuối tuần trong tháng Giêng.
Trẩy hội tiếng Anh nói thế nào?
Không có từ tương đương một đối một. Có thể dịch go to a festival; nếu muốn giữ ý đông người đi về nơi linh thiêng thì dùng flock to the festival hoặc make a pilgrimage to.