Hỉ nộ ái ố là cụm Hán Việt gồm bốn chữ chỉ bốn trạng thái tình cảm: mừng, giận, yêu, ghét. Người Việt dùng cả cụm để nói gọn về mọi cung bậc vui buồn thương ghét của con người. Viết “hỷ nộ ái ố” cũng đúng, chỉ khác cách ghi i/y. Hỏi “hỉ nộ ái ố nghĩa là gì” thì có thể đáp ngắn: đó là đủ mọi cảm xúc của một đời người.
| Nghĩa ngắn | Mừng, giận, yêu, ghét; nói chung là mọi cung bậc cảm xúc |
| Chữ Hán | 喜 (hỉ) · 怒 (nộ) · 愛 (ái) · 惡 (ố) |
| Loại từ | Cụm từ cố định, thường làm danh từ trong câu |
| Sắc thái | Trang trọng, hơi văn chương; hay gặp trong văn nghị luận, lời bình |
Hỉ nộ ái ố: nghĩa từng chữ
Mỗi chữ trong cụm là một từ Hán đứng độc lập. Gỡ từng chữ ra, ta thấy cả bốn vẫn còn sống trong tiếng Việt qua nhiều từ ghép quen thuộc.
- Hỉ (喜): mừng, vui. Gặp trong hoan hỉ, song hỉ (chữ dán trong đám cưới), hỉ sự (việc vui).
- Nộ (怒): giận. Gặp trong phẫn nộ, thịnh nộ, nộ khí.
- Ái (愛): yêu, thương. Gặp trong ái quốc, ân ái, bác ái, luyến ái.
- Ố (惡): ghét. Chữ này có hai âm đọc. Đọc ác thì nghĩa là xấu, dữ (độc ác, tội ác); đọc ố thì nghĩa là ghét, như trong tăng ố (căm ghét).
Chữ cuối dễ gây thắc mắc nhất. Nhiều bạn tưởng “ố” là chữ ố trong “ố vàng”, “hoen ố”. Không phải vậy. Ở đây là chữ 惡, cùng mặt chữ với “ác”, và nghĩa của nó là ghét bỏ, ghê sợ.
Ghép lại, bốn chữ xếp thành hai cặp đối nhau: mừng đối với giận, yêu đối với ghét. Hai cặp trái chiều ấy đủ phủ gần trọn những gì lòng người có thể trải qua, nên cả cụm thường được hiểu theo nghĩa khái quát hơn nghĩa từng chữ.
Từ “thất tình” trong Lễ ký đến cụm bốn chữ của người Việt
Thiên Lễ vận trong sách Lễ ký của Nho gia kể ra bảy thứ tình người sinh ra đã có, không cần học: hỉ (mừng), nộ (giận), ai (buồn), cụ (sợ), ái (yêu), ố (ghét), dục (muốn). Đó là thất tình, bảy thứ tình. Hỉ nộ ái ố là bốn trong bảy thứ ấy, được rút ra thành một cụm dễ nói.
Điều thú vị là người Trung Quốc ít nói “hỉ nộ ái ố”. Cụm họ quen dùng là 喜怒哀樂, đọc theo âm Hán Việt là hỉ nộ ai lạc: mừng, giận, buồn, vui. Còn tiếng Việt lại chuộng bốn chữ có cặp yêu – ghét. Có lẽ vì yêu với ghét là chuyện người Việt hay nói tới nhất khi bàn về lòng người.
Cách liệt kê bảy thứ tình cũng không hoàn toàn giống nhau giữa các sách. Có bản theo Nho gia như trên, có bản trong sách nhà Phật thay “cụ” (sợ) bằng “lạc” (vui). Vì vậy khi viết, chỉ nên nói hỉ nộ ái ố “nằm trong thất tình”, đừng khẳng định cứng một danh sách duy nhất.
Những từ đi cùng và dễ lẫn với hỉ nộ ái ố
| Từ, cụm từ | Nghĩa | So với hỉ nộ ái ố |
|---|---|---|
| Vui buồn thương ghét | Cách nói thuần Việt về mọi cảm xúc | Gần như đồng nghĩa, nghe đời thường hơn |
| Hỉ nộ ai lạc | Mừng, giận, buồn, vui | Cụm quen trong tiếng Trung; thiếu cặp yêu – ghét |
| Thất tình lục dục | Bảy thứ tình và sáu thứ ham muốn | Rộng hơn; hỉ nộ ái ố chỉ là một phần |
| Vô cảm, dửng dưng | Không động lòng trước điều gì | Trái nghĩa về ý: không có hỉ nộ ái ố |
Cần để ý một chỗ dễ nhầm. “Thất tình” trong “thất tình lục dục” là 七情, chữ thất nghĩa là bảy. Còn “thất tình” khi nói ai đó vừa bị người yêu bỏ là 失情, chữ thất nghĩa là mất. Hai từ đọc giống hệt mà nghĩa không dính gì đến nhau.
Muốn hiểu rộng hơn về chuyện lòng người lên xuống, có thể đọc thêm bài cảm xúc được tâm lý học định nghĩa ra sao.
Đặt câu với hỉ nộ ái ố
Cụm này hợp với lời văn hơn lời nói thường ngày. Vài câu mẫu ở những ngữ cảnh khác nhau:
- Trong văn nghị luận: Con người ai cũng có hỉ nộ ái ố; điều đáng bàn là ta để cảm xúc dẫn đường hay biết dừng lại đúng lúc.
- Khi bình một nhân vật: Chỉ qua ba trang truyện, tác giả đã cho người đọc thấy đủ hỉ nộ ái ố của một ông lão nghèo.
- Trong lời khen diễn viên: Gương mặt chị chuyển từ hỉ sang nộ chỉ trong một cái nhíu mày.
- Trong câu chuyện thường ngày: Sống chung một nhà, hỉ nộ ái ố gì cũng thấy hết, giấu nhau sao được.
Nhà Phật và các thầy dạy thiền hay nói tới việc nhìn rõ hỉ nộ ái ố khi nó vừa khởi lên, thay vì để nó cuốn mình đi. Lối tập này gần với điều mà bài giải nghĩa chánh niệm và cách tập mô tả.
Hỉ nộ ái ố: vài điều hay được hỏi
Hỷ nộ ái ố hay hỉ nộ ái ố mới đúng?
Cả hai đều chấp nhận được. Tiếng Việt có nhiều từ ghi được bằng cả i và y ở cuối âm tiết, như kỉ niệm/kỷ niệm. Điều cần giữ là dùng thống nhất một cách viết trong cùng một bài.
Chữ ố trong hỉ nộ ái ố có phải là “hoen ố” không?
Không. Ố ở đây là chữ Hán 惡, nghĩa là ghét. “Ố” trong “hoen ố”, “ố vàng” là từ thuần Việt chỉ vết bẩn, vết loang. Hai chữ chỉ trùng âm.
Thất tình lục dục là gì?
Thất tình là bảy thứ tình cảm như mừng, giận, buồn, sợ, yêu, ghét, muốn. Lục dục là sáu thứ ham muốn nảy ra từ các giác quan và ý nghĩ. Cả cụm dùng để nói con người ai cũng có đủ cảm xúc và dục vọng thường tình.
Hỉ nộ ái ố tiếng Anh nói thế nào?
Có thể dịch sát là joy, anger, love and hate. Khi chỉ muốn nói “đủ mọi cảm xúc”, tiếng Anh tự nhiên hơn với cụm the whole range of emotions.